Page 14 - Неизвестное название

ҮТҮМЭН ҮИЭЛЭР БЫЫСТАРЫН сэгэтэн
Кырдьыга да, өбүгэлэрбит «бороҕоттор дуо» дэтэн, Мүрү Эбэ тулатын сир-дойду оҥостон, аат-
суол иҥэрэн, бултаан-алтаан, сүөһү-сылгы ииттэн, арыт иирсэн-кыргыһан, арыт эйэлэһэн-иллэһэн,
эн-мин дэһэн, иэримэ дьиэни иччилээн, төһө өртөн түөлбэлээн олорбуттара чуолкайа биллибэт. Ол
туһунан арай онон-манан, одоҥ-додоҥ да буоллар ордон хаалбыт архыыпка баар сэдэх докумуонна-
рынан, И.Д.Новгородов, Ф.Ф.Васильев, Н.С.Пестряков, Д.С.Андросов курдук, нэһилиэкпит сээр-
кээн сэһэнньиттэрин сурукка-бичиккэ тиһиллибит кэпсээннэринэн, Д.И.Дьячковскай - Сэһэн Боло,
Г.В.Ксенофонтов, Г.П.Башарин, о.д.а. сахаҕа киэҥник биллибит, норуоппут былыргы олоҕун уһу-
луччулаах чинчийээччилэрин үлэлэринэн сирдэтинэн удумаҕалатабыт.

Олорбута дуо Ольхон1 wo саха

Ити эрээри, сурт кэриэстээх, өтөх төҥүргэстээх дииллэринии, ытык Эбэ тулатынан өбүгэлэрбит
олорон ааспыт олохторун омоонноро, тутан-хабан хаалларбыт туоһу буолуох тутууларын тобохторо
билигин да бааллар. Ону ааһан уос номохторугар, үһүйээннэргэ үйэтийэн, сир-дойду аатыгар-суолу-
гар иггэн-тоггон, күн бүгүнүгэр диэри тыыннаах тиийэн кэлбиттэр. Холобур, Сэһэн Боло «Лиэнэҕэ
нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо» диэн кинигэтигэр былыргы бороҕоттор сирдэригэр-уоттарыгар
кимнээх олоро сылдьыбыттарын туһунан ааҕабыт:

1.1 ХАРА САҔЫЛ
Саха төрүттэрэ бу Өлүөнэ өрүһү була иликтэринэ, бу дойдуга
(былыргы Саха сиригэр) хара саҕыл диэн туспа хааннаах дьиикэй
омуктар олоотторо үһү. Кинилэр туой бултаан, балыктаан иит- (Хара, түгэх өбүгэлэрбит
тинэн олооттор.... Олор саха уустарын кытта холбоһон былааһа, бу өйдөбүллэригэр-хотугу ха-
кэнники кэмҥэ диэри, удьуор-кэдьиэр бэт аҕыйах ахсааннаах дьон йысха бэлиэтэ. Сагььлъь-саҕа-
көһө сылдьан бултаан аһыы иитиллэ олооттор. Оннук удьуордары лар-сахалар. Хотугу саха-
оччоҕо сахалар тыал буолбуттар диэн ааттаабыттар. Тыал буол- лар буолан maxcap. Авт.
буттар өтөхтөрө улуус, нэһилиэк сирдэригэр дэҥ баара иһиллэрэ быһаарыъьта).
үһү. Кинилэр төрүөхтэрэ Бороҕон, Мэҥэ улуустарынан олоро сыл-
дьыбыттара үһү. Сахалар кинилэри абааһы көрөллөрө үһү. Тыы-
тыахтарын куттаналлара, туой «Олохтоох омуктар, чыый, хара саҕыл
удьуордара, тыал буолбуттар», - диэн сапсыйан кэбиһэллэрэ үһү. Тыал буолбуттар араас дьиибэ-
лээх, аптаах, ойууннаах-удаҕаннаах буолаллара үһү, ону саха ойууна-удаҕана хотон утарбата үһү:
олохтоох төрүкү дьон-аймах (омук) буоллахтара диэн. Былыр кыргыс үйэтин саҕана I-эй Өльтөх си­
ригэр Балыктаах Эбэ диэн күөллээх алааска тыал буолбуттар диэн тоҕус уоллаах биир удаҕан олор-
бут. Ол удаҕан кэлбит-барбыт айанньыт дьон ындыыларын-астарын көтүтэн ылан аһаан олорбут. (Ол
кини баар бэриэмэтин «нэрээт ындыытын» саҕана диэн ааттанара. Оччоҕо куорат олохтоммут кэмэ,
түһэрии быһыытынан туой бурдугу илин ыҥыырдаллара үһү.) Ол кэмҥэ удаҕан оҕолоро ийэлэрин
киирэн эмискэ-соһуччу бүөргэ анньаллар, онно ийэлэрэ: «Уо, татат», - диэн соһуйан уһуутуу
түстэр эрэ балаҕанын үрдүгэр хайа эмэ ааһан иһэр айанньыттар ындыыларыттан хааһахтаах
бурдук-той кэлэн, түһэр үһү. Ол курдук, кэлэри-барары айан суолугар олорон быһа олорбут.