Page 99 - Неизвестное название

Төрөнөй Логуевы өлөрүү туһунан дьыала архыып докумуоннарыгар эмиэ көстүбүт: «И в прошлом во
181 году декабря в 5 день убойца Чугунка Бодоева брат ево родной Чюмучка Бодоев объявил в приказной
избе, и тот Чугунко расспрашивай, а в распросе сказал:« Виноват де он Чугунко перед великим государем,
что он убил того Торонея с племянником своим с Кусаганом Куреяковым...» Ксенофонтов суруйарынан:«...
Из дела видно, что распря еще продолжалась. Сыновья убитого Торонея с отрядом в 200 человек два раза
приходили в «куяках» и «в копья» войной к мегинским Чюгунковым, прикололи коней и кобыл и угнали с
собой много всякого скота...» [Ксенофонтов Г. В. Ураангхай сахалар, Т. 1, кн.1, С.178].
МҮРҮГЭ ҮӨРЭХ ТАРҔАНЫЫТА
Архыып докумуоннарыттан көрдөххө, Мүрү- бы свои учителя и священники». Предложение
гэ бастакы суруксуту ыраахтааҕы тус бэйэтинэн это, видимо, было принято во внимание, так как
дьаһайан 1718 с. ыыппыт эбит. «...нынешнего уже в сентябре 1732 г. в Якутске получили указ
князья (старосты) Сабарайского наслега Борогон- Иркутской провинциальной канцелярии». Ити
ского улуса Степана Жиркова прадет Турчан Бо- сыл Красноярскайга, Енисейскайга, Якутскайга,
чуков в 1714 и 1718 гг. был в столице российской о.д.а. Илин Сибиир бөдөҥ куораттарыгар гарни-
удостоился от лица Великого Государя всемило- зоннай оскуолалар баар буолбуттара. Ол оскуола-
стивейшей награды пожаловали его Турчана Бо- ларга солдаттар уонна хаһаактар оҕолорун ааҕар-
чукова в якутские князьки и двух человек русских га, суруйарга уонна уһанарга үөрэппиттэрэ.
одного для письмоводства, а другого для услуги, Оттон историяҕа биллэринэн, 1730 с.
причем повелено было получить ему ежегодно да­ бастакы аҥарыгар Саха сиригэр волостары хол-
рования из казны от якутского начальства зеле­ ботолоон, улахан административнай үллэһик-
ной меди...a /7L4 РС(Я). Ф. 31-И. Оп.2. Д.412]. тэри, улуустары үөскэппиттэрэ. Онно Бороҕон
Ити суруксут Мүрүгэ. төһө уһуннук олорон улууһугар Оспох, Бескунскай, Чериктэй, Бай-
үлэлээбитэ биһиэхэ биллибэт. Ол эрээри кини аҕантай, Олтох волостара киирбиттэрэ. Ол сах-
курдук суруксуттары көмөлөһүннэрэн оччото- ха улууһу кулуба, нэһилиэги староста (кинээс),
оҕу саха бас-көс дьоно бойобуодаҕа, ону ааһан аҕа уустарын старшиналар (чаччыыналар) са-
Күн ыраахтааҕыга тиийэ үҥсүү уонна көрдөһүү лайбыттара. Ити курдук, саха дьоно сыыйа-ба-
аҥардаах суруктары суруйаллара историяҕа айа судаарыстыба салалтатын ситимигэр киирэн
биллэр. Онуоха 1680 с. ыраахтааҕыга тиийэн барбыттара. Кинилэр куораттан кэлэр дьаһал-
кинээс солотун ылбыт Бороҕон кинээһэ Чука лары нэһилиэнньэҕэ тиэрдэллэригэр, дьаһаах
Капчинов, Мэҥэ кинээһэ Чугун Бодоев, Хаҥа- хомуйалларыгар, кумааҕы докумуоннары толо-
лас кинээһэ Маһары Бозеков киин сиргэ сылдьан рорго күһэллибиттэрэ. Ону таһынан араас хаба-
билбиттэрин-көрбүттэрин дьоҥҥо сэһэргээбит- аннаах үҥсүүлэри, отчуоттары суруйалларыгар
тэрэ төһүү буолбуттара саарбахтаммат. Үөрэҕи суруксуттар наадалара өйдөнөр. Оттон олохтоох
эрэ баһылаатахха киһи-хара буолуохпутун сөп нэһилиэнньэ аахпат да, суруйбат да этэ. Ол иһин
эбит диэн санаа киин улуустар бас-көс дьонун куораттан биир эмит суругу билэр киһини най-
өйдөрүгэр-санааларыгар XVIII үйэ иккис аҥа- мылаһан таһаараллара. Ол курдук, 1768-1769
рыгар бигэтик олохсуйбута көстөр. Киһи сөҕөрө сс. Бороҕон улууһугар «по просьбе князцов пи­
диэн ити кэмҥэ Россияҕа да үөрэх ситимэ саҥа щиком» находился сын боярский Иван Степанов
үөскээн эрэр сардаҥалаах кэрэ кэмнэрэ этэ. сын Гуляев». [Сафронов, Ф. Г. Письменность
Саха оҕолорун үөрэтэр туһунан бастакы са- якутов, С.18].
нааны комадор капитан Витус Беринг көтөхпүтэ. Итинник ананан кэлэн сахалар ортолоругар
«В своем «Первом предложении», в апреле 1730 олорон үлэлиир суруксуттар үгүстэрэ, саха дьо­
г. представленном императрице, он писал, что нун олоҕун-дьаһаҕын, тылын-өһүн, үтүө үгэстэ-
якуты, «числом близко пятидесяти тысяч», на­ рин, сиэрдэрин-туомнарын да үчүгэйдик билбэт,
род не глупый и хорошо бы поселить среди них иҥэн-тоҥон билэ да сатаабат этилэр. Бэйэлэрин
одного или двух священников или таких, «чтоб барыстарын эрэ өрө туталлара. Итинтэн сиэттэрэн
детей учили в школе». Он уверяет, что среди яку­ саха саарыннара саха оҕолорун үөрэтэр наадатын
тов охотников отдавать детей в школу «в науче­ туруорсан барбыттара. Ол курдук, «Во второй по­
ние» будет много. Только бы эти школы открыва­ ловине XVIII века якуты стали требовать орга­
лись среди самих якутов, поскольку они в город низации школ в окружных и улусных центрах. 4
Якутск детей посылать опасаются «ради оспы и мая 1769 г. иркутский губернатор генерал-пору­
другой скорби». Тогда из самих якутов вышли чик А.И.Бриль сообщил якутскому воеводе, что,