Page 96 - Неизвестное название

иккиһинэн таҥара дьиэтин тутууну саҕалаабыт- тэнэр. Улуу Турааҥҥа Көмүс ордуу ыһыллан,
тара. Архыып докумуоннара туоһулуулларынан, кыргыс үйэтэ хаттаан саҕаланар. Ол үйэ хаһа-
бу дьиэ Сэһэн Ардьакыап ыраахтааҕыны кытта аҥҥыта эрэ Аан дойдуга аҥардастыы аатыран
көрсөн кэпсэтиилэрин уонна олохтоох дьон сиэр- олорбут, Улуу империя күлүн, күлэ-күлэ таптай-
тибэлээбит үптэринэн-харчыларынан тутуллубу- ан тыалга ыһар. Үгүс саҥа үүммүт үйэ ирдэби-
та. Кини 1813 сыл сайыныгар тутуллан бүппүтэ. лин ылымматах норуоттар олохторо огдолуйан,
Бастакы престолун Вознесение бырааһынньыгын сир сирэйиттэн суох буолар күннэрэ кэлэр.
чиэһигэр бэс ыйын 14, иккис престолун бэс ыйын Маннык түгэҥҥэ Дьылҕа хаан харыһый-
16 күнүгэр сибэтиэй Александр Невскэй аатынан ар кыра-хара норуоттарыгар Лөгөй, Сэһэн
сибэтии гыммыттара. Ол иһин Томтор таҥаратын Ардьакыап курдук сүүһүнэн сыллары ото көрөр
дьиэтин толору аата Борогонская Вознесенская кыахтаах көрбүөччү, бөлүһүөк дьоннору бэлэх-
(Александра-Невская) церковь дэнэр. Кинини тиир. Ол дьон норуоттарын кыргыһыыга буол-
сибэтии гынар күннэригэр Александр I ыраахта- бакка, эйэлээх олоххо сирдээн тыыннаах хаал-
аҕы бороҕотторго Александр Невскэй иконатын лараллар. Сахалар эрэ буолбатах, Сибиир үгүс
бэлэх ыыппыта биллэр. Ити мээнэҕэ буолбатаҕа норуоттара кыргыһа барбакка саҥа үөскээн эрэр
чахчы. нуучча судаарыстыбатын састаабыгар бэйэлэрин
Тус санаабар, Ыраахтааҕы бороҕоттор, Саха баҕа өттүлэринэн киирбиттэрэ. Биллэрин кур­
сирэ нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киири- дук, из двух зол выбирают наименшее. Биһиги
итигэр оҥорбут сүдү өҥөлөрүн бэлиэтээн, бэлэх Логой Тойон талбыт суолун өрө тутан, күн бү-
оҥорбут буолуохтаах диэн, сабаҕалыахха сөп. гүнүгэр диэри сайда олоробут.
- Павел Васильевич, Саха сирин нуучча - Кэлиҥҥи кэмҥэ, саха бу дойдуга хантан да
күүс өттүнэн сэриилээн ылбыта уонна сахалар кэлбэтэҕэ, манна төрүт олохтоох омук диэн санаа
бэйэлэрин баҕаларынан холбоспуттара диэн ой- баар. Итиннэ эн сыһыаныҥ?
дөбүллэр бааллар. Эн хайатын тутуһаҕын? За­ - Киһи-аймах үөскээһинин саҕанааҕы ол
воевание, присоединение, эбэтэр добровольное түгэх үйэлэри өҥөйөн көрбүт суох. Арай биири
вхождение дуу? этиэхпин сөп. Археологтар бигэргэтэллэринэн,
- Ким бэйэтин баҕа өттүнэн көҥүлүн күөм- Саха сирэ хаһан да киһитэ-сүөһүтэ суох кура-
чүлэтэргэ сөбүлэниэй? Ити барыта история по- анах турбатаҕа. Оттон оннук эбит буоллаҕына,
литизированнай эрдэҕинэ олоҕурбут сэбиэскэй ол дьон удьуордара ханна барыахтарай? Бука,
кэм саҕанааҕы терминнэр. Билигин атын үйэ. инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, сап-саҕаттан
Киһи-аймах сайдыыта атын таһымҥа турар. Олох салҕанан, өлө-өлө тиллэн, саха буолан сириэдий-
сайдар, салгыы бара турар. Тус санаабар, өбүгэ- эн бу сырыттахпыт дии.
лэрбит олохторун оччотооҕу дьон харахтарынан - Кырдьык даҕаны, өбүгэлэрбит барахсаттар
корон сыана быһыахтаахпыт. Оттон оччолорго муударай буоланнар, бу үлүгэрдээх тыйыс дойду-
түөрт үйэни быһа Аан дойду олоҕун талбытынан ну сылаас тыыннаан олох олорон кэллэхтэрэ. Кэ-
уларыта-тэлэритэ олорбут кочевой культура кэх- тэһиилээх киинэбитигэр ону көрөр инибит диэн
тэн барыытын кэмэ этэ. Саҥа кыаҕыран атаҕар баҕа санаалаах бу кэпсэтиини түмүктүүбүн. Па­
туран эрэр арҕааҥҥы дойдулар айбардааһынна- вел Васильевичка интэриэһинэй кэпсээнин иһин
ра саҕаланар. Нуучча сиригэр Улуу смута түмүк- махтанабыт. Айар үлэҕэр ситиһиилэри баҕарабыт.
Александр СИВЦЕВ Сэһэн Ардъакыап аатынан
улуус историятын музейын сотруднига.

ҮҺҮЙЭЭННЭР, НОМОХТОР
Г.В.Ксенофонтов: ((Во всяком случае, якуты Борогонского улуса имена своих собственных героев
сохранили в точности, ввиду чего мы в праве героев устного сказания объявить историческими лично­
стями)), - диэн турардаах. [Ксенофонтов Г. В. «Ураангхай - сахалар, Т.1, С. 179]. Кырдьыга да, үһү -
бадах үһүйээннэр, наһаа түһүүлээх номохтор биһиги, билиҥҥи дьон былыргыны анаарарбытыгар кырата
суох өҥөлөөхтөр. Оттон кинилэр өссө архыып сэдэх докумуоннарынан бигэргэтиллэр эбит буоллахтары-
на, туһалара хас эмит бүк улаатыан сөп. Уус Алдаҥҥа оннук архыып докумуоннарынан бигэргэтиллэр
үһүйээннэр аҕыйаҕа суохтар. Олортон нуучча кэлиитигэр сыһыаннаах биир үһүйээни билиһиннэриим.
Солук Боотур дьиҥнээх олоххо олоро сылдьыбыт киһи. Үһүйээн быһыытынан кини Мүрүттэн чугас Бы-
йды алааска көмүллэ сытар. Биллиилээх этнограф, археолог И.Д.Новгородов Быйды алаастан булбут
үҥүүтүн төбөтүн Солук Боотур үҥүүтэ буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар.