Page 538 - Дүпсүн сирэ

Учууталлыырыттан уурайан Емельян Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр
музейга революция иннинээҕи кэм отделын сэбиэдиссэйинэн үлэҕэ ылыллы-
быта. Бу ылбычча быһаарыныы буолбатах этэ. Иван Георгиевич оҕо эрдэҕиттэн
саха былыргытынан, үһүйээн кэпсээннэринэн, быһата баай фольклорунан,
абылаппыта, дьарыктаммыта. Учууталлыыр кэмигэр былыргы кэпсээннэри,
сэһэннэри хомуйбута. Уус Алдаҥҥа ыытыллыбыт археологическай хаһыыларга
кыттыбыта, дьиҥнээх краевед-учуутал буолбута. Ол туоһутунан 1945 с. олунньу
25 күнүгэр «Кыым» хаһыакка Манчаары Баһылай Дүпсүн улууһугар сылдьы-
бытын туһунан ыстатыйата бэчээттэммитэ. Итинтэн ыла бүгүҥҥэ диэри оруо-
буна үйэ аҥаара Иван Георгиевич Манчаары туһунан кэпсээннэри, сэһэннэри,
архив докумуоннарын хомуйан үөрэтэн кэллэ, кини аатын үйэтитиигэ оҥорбут
үтүөтэ-өҥөтө үгүс. 1972 с. улаханнык сыралаһан таһаартарбыт «Манчаары но-
руот номоҕор» диэн кинигэтигэр саха омук тапталлаах геройун туһунан 136
айымньы-сэһэннэр, кэпсээннэр, ырыалар, хоһооннор түмүллэн, ырытыллан
киирбиттэриттэн 48 кэпсээнин Березкин бэйэтэ хомуйбута. Бу 25 тыһыынча эк-
земплярынан тахсыбыт 400-кэҕэ чугаһыыр страницалаах бөдөҥ үлэҕэ киирбит
хас биирдии сэһэн, кэпсээн дириҥник ырытыллан, үөрэтиллэн, быһаарыллан
бэриллибитэ кинигэни научнай өттүнэн эҥкилэ суох оҥорбута. Кинигэ улахан
сэҥээриини ылбыта, бэрт түргэнник тарҕаммыта. Билигин бу кинигэни булар
уустук буолла. Нууччалыы ааҕар дьон көрдөһүүлэринэн кинигэ А. Шапошни­
кова «Сказы о Манчары» тылбааһынан 1993 с. элбэх тираһынан, 5 тыһыынча
экземплярдаах тахсыбыта улахан кэрэхсэбиллээх суол буолар. Онон Иван
Георгиевич Манчаары аатын үйэтитиигэ, кини олоҕун, охсуһуутун үөрэтиигэ
сүдү үтүөлээх.
1977 с. И.Г. Березкин «Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ»
диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ. Бу кинигэтигэр фольклорист бэйэтэ хомуйбут
кэпсээннэрин, сэһэннэрин тэҥэ саха биллиилээх фольклористара С.И.Боло,
А.А. Саввин, А.С. Порядин, Г.У. Эргис уо.д.а. хомуйууларын, суруйууларын,
барыта 66 айымньыны, киллэрбитэ. Кинигэтигэр Иван Георгиевич сахалар тө-
рүттэрэ Өлүөнэҕэ маҥнай кэлэн олохсуйууларын историческай номохторго, наука
ситиһиилэригэр олоҕуран бэрт мындырдык ырытан, тойонноон суруйбута.
1981 с. оҕонньорбут үһүс дьоһуннаах кинигэтин «Өбүгэлэрбит уонна
үөлээннээхтэрбит суолларынан» диэн ааттаан-суоллаан таһаартарбыта. Бу
кинигэ 1987 с. нууччалыы тылбаастанан, бэчээттэнэн киэҥ биһирэбили ыл­
быта. Иван Георгиевич бу үлэтигэр Саха сирин түҥ былыргы историятын
фольклорга олоҕуран ырыппыта, урукку өттүгэр наукаҕа соччо-бачча тура
илик сабаҕалааһыннары онорбута. Кини тойоннооһунунан, Саха сиригэр аан
маннай, өссө XV үйэҕэ, Енисей кыргыстара (хакастар төрүттэрэ) олохсуйбут-
тара. Онтон кинилэргэ XV үйэ иккис ан аарыгар сахалар аҕаларын уустара хол-
боспуттар. Сотору кэминэн бу икки тюрк тыллаах биистэргэ монгол тыллаах
хоролор ыаллыы буолбуттар. Бу үс кэлии биистэр олохтоох эбэн килэри уонна
юкагирдары кытта булкуһууларын, аймахтаһыыларын түмүгэр XVI үйэҕэ саха
омук үөскээбит. Кырдьаҕас, мындыр краевед бу көрүүлэрэ дириҥ силистээх-
тэр, мутуктаахтар, норуот үйэлэргэ илдьэ кэлбит муудараһыгар олоҕураллар. Ол
да иһин кини суруйбут, таһаартарбыт үлэлэригэр биһирэбил, сэҥээрии улаа-
478