Page 93 - Они защищали Москву

Балаган ыйын бутуутэ Москва кемускэлигэр 9-с полкатыгар тубэйэр, пулеметчик буолар.
ус фронунан 1250 тый. кэринэ саллаат, 990 тан­ 1941 сыл баладан ыйын 30 кунуттэн, алтынньы
ка, 7600 орудиелар уонна минометтар, 677 са- бастакы куннэригэр немец танковай группатын
молеттар турбуттара. командующайа генерал Гудериан "Тайфун"
Ити бириэмэдэ остеех Москваны штурма- диэн операцияны туттан Западнай, Резррвнэй
лаан ылар сыаллаах сурун кууйун туйаайбыта, фроннар сэбилэниилээх куустэригэр олус ыа­
ити ус фронт кууйун манна байыйар этэ. Ол рахан хаан тохтуулаах кыргыйыыга улахан
курдук кийитин ахсаана 1,4 тегул, танканан 1,7 сутугу тайаарар. Онтон Брянскай фронт 3-с,
тегул, орудиенан, минометунан 1,8, самолету- 13-с аармыйалара немец аармыйатын
нан 2 тегул байыйарын туйунан Советскай Со­ тегуруктээйинигэр тубэйэр кутталга киирэр,
юз маршала Жуков Г.К. "Воспоминания и раз­ ыарахан сутугу керсер. Ити ыарахан сэриигэ
мышления" диэн кинигэтигэр суруйар (М., Назар тыыннаах ордор, сэриигэ буйар-хатар.
1983, т. И, с. 90). Назар салгыы сэриилэйэр, кэлин уйугар
Ити курдук икки еттуттэн утарыта турар мо- 59-с дивизия састаабыгар тубэйэр, Харьков
дун сэбилэниилээх куустэр мунньуллубут би- куорат кемускэлигэр тиийэр. 1942 сыл баладан
риэмэтигэр Москва кемускэлигэр республика ыйын 12 кунугэр дьонугар ыыппыт суругар:
бары куораттарыттан, оройуоннарыттан сэрии­ "Харьков куорат чугайыгар 600-1000 м чугас
гэ атаарыллыбыттары кытта Таатталар тиийбит- баарбыт. Сэрии балайыанньата ыарахан. Сотору
тэрэ. Кинилэр ус фронтан биирдэстэригэр сэриигэ киирэбит. Мин доруобайбын. Миигин
тубэйэн, естееду утары уоттаах сэриигэ кытты- кытта Сиэллээх нэйилиэгин кийитэ Мурунов
быттара чуолкай. Онно хастара сэрии толоону- Николай баар", - диэн. Ити Назар тийэх суру-
гар естеех буулдьатыттан сырдык тыыннара гун кун-кубэй ийэтэ уура сылдьан одолоругар,
быстыбытын, хастара сурада суох суппутун су­ чугас дьонноругар аахтарар эбит.
руйар кучумэдэй. Арай Москва кемускэлиттэн Назар Харлампьевич Вырдылин Харьков
тыыннаах ордон, салгыы сэриилэйэн инбэлиит куорат кемускэлигэр сурада суох суппутун
буолан дойдуларыгар эргиллибиттэр ахтыыла- туйунан биллэрии кэлбитэ туойулуур.
рыттан уонна салгыы сэриилэйэ сылдьан фрон­ Вырдылин Василий Афанасьевич
тан суруктарыттан, сорохторун сэрии сыллар- Василий Афанасьевич 1917 сыллаахха Таатта
даады архыып докумуоннарыттан кинилэр тус- улууйугар Дьиэбэгэнэ нэйилиэгэр тереебутэ.
тарынан кылгас ахтыыны суруйар кыахтанабыт. Тереппуттэрэ тейе да дьаданытык олордоллор
Кинилэр кимнээхтэрий? одолорун уерэттэрэллэр. Василий Черкеех 7
Вырдылин Назар Харлампьевич I кылаастаах оскуолатын бутэрэр. онтон салгыы
Назар Харлампьевич 1909 сыллаахха Бооту- Дьокуускай куоракка тыа хайаайыстыбатын тех-
рускай улууйугар Тааттада Дьиэбэгэнэ нэйилиэ- никумугар уерэнэн зоотехник идэтин ылар.
гэр Имиттэ диэн сиргэ быстар дьаданы кэр- 1941 сыллаахха дойдутугар Тааттада улэлии тах-
гэннэ тереебутэ. Адалара Харлампий дьодус саары сырыттадына аармыйада ынырылларын
хайаайыстыбатыгар адыйах ынах суейуну иит- туйунан куорат военкоматын бэбиэскэтин ту­
тинэн, 5 одотун иитэн-айатан суйуехтэригэр ту- тар. Тааттада тахсан тереппуттэрин, аймахта-
руорар. 1929 сыллаахха адыйах бытархай рын, табаарыстарын кытта керсуйэн бырасты-
хайаайыстыбалар холбойон табаарыстыба тэ- ылайар бириэмэ суода. Ити курдук 1941 сыл от
риллиитигэр Харлампий одолорунаан бастакы- ыйын санатыгар маннайгы ынырыыга аар­
нан киирэллэр. Онтон 1930 сыллаахха "Бойо­ мыйада Ийэ дойду кемускэлигэр сэриигэ
буой" диэн холкуос тэриллиитигэр чилиэнинэн атаарыллар. Чита куоракка кылгас бириэмэлээх
киирэллэр, холкуос бары хайаайыстыбаннай байыаннай-политическай бэлэмнэниини барар.
улэтигэр кехтеехтук кытталлар, бастын- Фашистскай Германия сэбилэниилээх куустэрэ
улэйитинэн биллэллэр. Москва анныгар ыга анньан турар бириэмэтэ
Ити курдук холкуоска тайаарыылаахтык улэ- этэ. Онно Москва кемускэлигэр автоматынан
лии сырыттахтарына фашистскай Германия Со­ сэриилэйэ сылдьан баайыран госпитальга эмтэ-
ветскай Союзка сэриинэн саба туйэр. Назар нэр. Госпиталь кэнниттэн иккийин сэриигэ
холкуоска бырабылыанньа чилиэнинэн, уут та- атаарыллар. Ити бириэмэдэ запасной фронтан
баарынай ферматын сэбиэдиссэйинэн улэлии ордон хаалбыт чаастары Западнай фрон на хол-
сырыттадына Кыйыл Аармыйа кэккэтигэр бообут кэмнэрэ этэ. Ити фронт командую-
ынырылларын туйунан бэбиэскэ тутар. 1941 щайынан армия генерала Жуков Г.К. этэ.
сыл от ыйын 8 кунугэр байыаннай-бырачыабы- Афанасий Вырдылин Москва куорат
най кэмииссийэни барар, аармыйада атаарыл- кемускэлигэр олус ыарахан хаан тохтуулаах сэ-
лар. Бу ын'ырыыга Тааттаттан 180 кийи аар­ рииттэн тыыннаах ордон, естееду утары сэрии­
мыйада ынырыллар. лэйэн Полтава куоракка тиийэр, онно биир
Назар байыаннай бэлэмнэнии кэнниттэн дойдулаадын Ада дойду сэриитин актыыбынай
Москва куорат кемускэлигэр тиийэр. Онно кыттыылаадын Мурунов Дмитрий Григорье-
Брянска!! фронт 3-с аармыйатын 16-с дивизия вийы сойуччу керсуйэр. Ити туйунан Дмитрий

89