Page 82 - Они защищали Сталинград

о

МЭҤЭ ХАҤАЛАСТАР СТАЛИНГРАД СЭРИИТИГЭР

Биллэрин курдук, 1942 сыл сайыныгар уонна киһи курдук — түмсүүлээх, үрдүк таһаарыылаах
күһүнүгэр өстөөх баһыйар күүһү түмүнэн Кавкаһы бэйэни харыстаммат үлэҕэ туруммуттара. Ити үлэ-
уонна Сталинграды былдьаан ылар иһин сорукта- ни тэрийиигэ партийнай тэрилтэлэр уонна Совет-
нан иирбиттии дьулуһан кимэн киирбитэ. Сталин- тар улахан оруолу ылбыттара. Коммунистар, комсо-
градка ыга анньан кэлбитэ. Кавказ хайатын хапча- молецтар фроҥҥа уонна тыылга мэлдьитин инники
аннарын быддьаабыта, Эльбрус кылаан чыпчаалы- кэккэҕэ сылдьыбыттара.
гар тиийбитэ. Кырдьыга даҕаны, күһэҥэ быстар, Норуот өйө-санаата, күүһэ-кыаҕа, дьоҕура-са-
күн туллар күчүмэҕэй күннэрэ үүммүттэрэ. Күүстэ- табыла бүтүннүүтэ биир сыалга түмүллэн Улуу Кы-
эхтэр күлүмэх күөнтэһиилэрэ, ааттаахтар алдьар- айыы уһаарыллан тахсыбыта. Сталинградка сыл
хайдаах атааннаһыылара, улуулар улахан охсуһуула- аҥаарыттан ордук кэмҥэ уҕараабакка барбыт улуу-
ра аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыта, сир каннаах кыргыһыыларга өстөөх улахан күүһэ үнтү
Ийэ сиксигэр тиийэ силлиэ буурҕа түспүтэ. Сыр- кумаламмыта, өстөөх биллэрдик эмсэҕэлээбитэ,
дык, хараҥа күүстэр хабыр хапсыһыылара хал- бүдүрүйэр суолга үктэммитэ илэ-чахчы биллэн бар-
лааҥҥа тиийэ харбаспыта, инчэҕэй эттээх эстэр, уу быта.
дьулайдаах ордубат үлүгэрэ түбүлээбитэ. Бу кырыктаах кыргыһыыларга биһиги оройуом-
Өстөөх баһыйар күүһүн утары охсуһууга, бы- мут (улууспут) буойуннара эмиэ хорсуннук, эр сана-
лыргы саха киһитэ көмүлүөк оһоҕор харса суох хар- алаахтык сэриилэспиттэрэ. Төһө буойун бу кыр-
даҕаһы симэн уохтаах тымныыны уҕарытарын кэ- гыһыыларга кыттыбытын туһунан чуолкай сыыппа-
риэтэ, төһөлөөх күүс утары анньыллан, төһөлөөх ра билигин суох. Арай 1975 сыллаахха Улуу Кыайыы
киһи өлөн-сүтэн күлүмэх күүстээх өстөөх күүһэ- 30 сылыгар бэлэмнэниинэн сибээстээн сэриигэ
күдэҕэ өһүллүбүтэ, уоҕа-кылына хараабыта, умса сылдьан баран тыыннаах эргиллэн кэлбит буойун-
хоруйбута, урусхалламмыта буолуой? нар ханна сэриилэспиттэрин туһунан анкета толор-
Итинник мүччүргэннээх, күчүмэҕэй күннэргэ буттар эбит. Оччотооҕуга тыыннаах баар 685 буой-
1942 сыл от ыйын 28 күнүгэр кылаабынай команду- уннартан 46 буойун Сталинград куорат уонна ол
ющай Сталин историяҕа киирбит кытаанах дьаһал- таһыгар сэриилэспиттэрин туһунан анкетаҕа суруй-
лардаах 227-с нүөмэрдээх бирикээһэ тахсыбыта. буттара.
“Бирикээс чиҥ-чаҥ дьиппиэн тыллардааҕа. Ийэ Онтон Өйдөбүнньүк кинигэҕэ 80-ча буойун
Сталинградскай уобаласка өлбүттэрин уонна
дойду дьылҕатын иһин муҥура биллибэт дириҥ па-
триотическай ис хоһооннооҕо. Кыһыл Армия хас көмүллүбүттэрин туһунан ситэтэ да суох буоллар
сибидиэнньэ баар. Төһө буойун ити уот холорук кэ-
биирдии саллаатыттан саҕалаан армия, фронт ко-
риэтэ түбүлээбит ынырыктаах кыдыйсыыга сураҕа
мандующайдарыгар тиийэ чахчы кытаанах
суох сүппүтэ биллибэт. Бука сэрэйдэххэ бэрт үгүс
көрдөбүлү туруорбута. Уллуҥах да саҕа сири чугуй-
киһи тыыныгар туран күдэнигэр көтүтэн аастаҕа
бакка охсуһарга сорудахтаабыта. Бэрээдэги, дьис-
буолуо.
сипилиинэни бөҕөргөтөр сыаллаах үгүс дьаһаллар,
Бу кыргыһыыларга Лебедев Леонтий Григорье-
ол иһигэр олус кытаанах миэрэлэр
вич (I Наахара, “Кыһыл Сардаҥа” колхоз чилиэнэ,
ылыныллыбыттара”, — диэн бэйэлэрин ахтыыла-
аата Леонтий диэн суруллубут) “Сталинград оборо-
рыгар Советскай Союз маршаллара Г.К. Жуков,
натын иһин” медалынан наҕараадаламмыта уонна
А.М. Васильевскай суруйбуттара.
1943 сыл тохсунньу 22 күнүгэр сэриигэ өлбүгэ диэн
Биллэн турар, кытаанах дьарыйар дьаһаллар эрэ
суруллар.
буолбакка оччотооҕу кэмҥэ ыытыллыбыт үгүс
“Оччотооҕу 1-Баатара нэһилиэгин “Түмсүү”
өрүттээх тэрийэр уонна иитэр үлэлэр өстөөҕү
уонна “Тардыы” колхозтарыттан 1941-1942 сыллар-
сууһарарга бөҕө тирэх, айгыраабат акылаат буолбут-
га армияҕа барбыт 50 киһиттэн Сталинград иһин
тара. Сэрии саҕаланаатын кытары тута норуот
кыдыйсыыга 31 буойун охтубута”, — диэн Р.Г. Ва-
хаһаайыстыбатын сэрии наадатыгар, сэрии
сильев суруйбуттаах.
кыһалҕатыгар уларыта тутарга элбэх үлэ ыытыллы-
Биһиги биир дойдулаахпыт, байыаннай врач
быта. Өстөөх былдьаабыт дойду арҕааҥҥы оройу-
Сосин Тимофей Егорович (Моорук) “...Сталин-
оннарыттан сүүһүнэн ааҕыллар элбэх заводтары,
градтааҕы кыргыһыыга тыһыынчанан саллаат уон-
фабрикалары кылгас кэмҥэ дойду илиҥҥи өртугэр
на офицер олоҕун биэрбитэ, баас ылбыта итиэннэ
көһөрүү, аһаҕас халлаан анныгар кэриэтэ армияҕа
госпиталларга эмтэнэн үтүөрэн саҥа кыргыһыы-
уонна сэриигэ наада буолар техниканы, матырыйа-
ларга кыттыбыта”.
аллары, сэрии сэбин оҥорон таһаарыы саа-саадах
Сталинградтааҕы кыргыһыы актыыбынай кыт-
тутан сэриигэ кыттартан итэҕэһэ суох хорсун тыылааҕа Колосов Николай Иннокентьевич
быһыыны, эр санаалаах буолууну эрэйбиттэрэ. Ба- (Майа с.) 1987 сыл ахсынньы 11 күннээҕи ахтыыты-
рыта кыайыы туһугар, барыта фронт туһатыгар ди- гар Сталинград кыргыһыытыгар биир дойдулаахта-
эн биир бигэ өйүнэн-санаанан салайтаран оҕолуун- ра Колосов Еремей Иннокентьевич, Оконешников
дьахтардыын, турардыын-турбаттыын бары, биир Федор Федорович, Протодьяконов Семен Семено-
— 78 —