Page 84 - Аржаков Степан Степан

оҥостубукка, солооһуну таһаарыынан, ыраастааһынынан,
кэҥэтиинэн дьарыктаммыкка, ол сири саас-үйэ тухары ки-
ни бас билиитигэр хаалларарга.
Маннык дьоһун суолталаах государственнай боппуруос-
тары норуотун кэлэр кэскилин туһугар ис сүрэҕиттэн
кыһанар, ону ылынар курдук ыраахтааҕыга тиийэр, модун
санаалаах эрэ киһи туруорсар кыахтааҕа.
"Былаан саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри автор Россия
государствотын уонна саха норуотун интэриэстэрин араар-
бакка тэҥҥэ тутар. Онон нуучча улуу учуонайа М.В. Ломо-
носов: "Россия модун кыаҕа Сибииртэн силис тардан
үүнүөҕэ", — диэн өссө 1764 сыллаахха эппитин истибэккэ,
билбэккэ да сылдьан, Сэһэн Ардьакыап бэйэтин туруорсу-
утугар ону аан бастаан тутуспут эбит диэххэ сөп.
Ити кэмҥэ Екатерина II туроктартан Крымы босхолуур
иһин сэриилэһэр, Польшаны үллэстэргэ туруна сылдьар,
Таврияҕа баран ыалдьан кэлбит буолан, Сэһэн Ардьакыап
кини хаһан ыҥырарын Санкт-Петербурга олорон сылтан
ордук кэтэспит. Былаанын Екатерина II ыраахтааҕыга 1789
сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр Зимнэй дыбарыас Аччыгый
Троннай саалатыгар туттарбыт.
Бу тулуурун, туруоруммут сыалын ситиһэргэ булгуруйбат
дьулуурдааҕын көруөҥ этэ! Итиннэ айанын суолун эптэххэ
түөрт сылтан ордук кэмэ барбыта. Аҥардас бу бэйэтэ да
дьиҥ-чахчы хорсун быһыы буолбатах дуо?
Ардьакыап ыраахтааҕыга сылдьыбытынан, тылын ылын-
нарбытынан дуоһуйан, түргэн үлүгэрдик дойдутугар төннө
охсубатах. Туох дьаһал ылылларын күүтэн, Санкт-Петер-
бурга өссө хас да ый буолбут. 1790 сыл алтынньы 1 күнүгэр
Сэһэн Ардьакыап "Былаана" Государственнай Сэбиэт
мунньаҕар көрүллүбүт. Онтон Екатерина II Иркутскай гене-
рал-губернаторыгар анал суругунан дьаһал ыыппыт.
Ыраахтааҕы дьаһала өр сыһыллан-соһуллан да буоллар,
олоххо сыыйа киирэн барбыта. 1793 сыллаахха 7 хандьы-
тааттан уобалас кулубата талыллыбыта. 1808 сыл Дьокуус-
кайга саха оҕолорун үөрэтэр уезтааҕы бастакы граждан-
скай училище аһыллыбыта. Сэһэн Ардьакыап "Былаана"
Россия биллиилээх реформатора, государственнай деяте-
лэ М.М. Сперанскай Сибиир норуоттарын олоҕун төрдүттэн
уларыта тутууну сабаҕалыыр "Туора урдустары салайыы