Page 115 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

............. = ................. .. ................. Хоро нзһилиэгин историята ....... — :— , \ : : = = = : г \

Бастакы журналистка
Мария Гаврильевна Бурцева 1910 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Аҕата Гаврил Васильевич Бурцев икки кэргэнтэн сэттэ оҕону төрөппүтэ. Маайа төрөппүттэрэ
сүөһү иитиитинэн, бурдук ыһыытынан дьарыктаналлара. Маайа ийэтэ 1917 сыллаахха өлбүтэ.
Онно кыысчаан сэттэ эрэ саастааҕа. Кини 1932 сыллаахха коммунистическай партия кэккэтигэр
киирбитэ. Мария Бороҕон сэттэ бөлөхтөөх оскуолатыгар үөрэммитэ. Оскуоланы бүтэрээт, Боро-
ҕоннооҕу потребобщество Суоттутааҕы отделениетын сэбиэдиссэйинэн анаммыта. 1929 сыллаахха
Дьокуускайдааҕы советскай-партийнай оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Бу оскуоланы 1932 сыллаахха
бүтэрбитэ уонна «Кыым» хаһыакка советскай эргиэн отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлии киирбитэ.
Мария Гаврильевна үлэтин олус сөбүлээбитэ, таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Онон кинини Мос-
кваҕа журналистикаҕа үөрэххэ ыыппыттара. Мария ити институкка 1935-38 сс. ситиһиилээхтик
үөрэммитэ. Саха дьахталларыттан бастакынан журналист идэтин баһылаабыта. («Правда» ааты-
нан журналистика Бүтүн Союзтааҕы коммунистическай институт ликвидацияҕа барбытынан ситэ
үөрэммэтэх).
Маайа Москваттан кэлээт «Кыым» хаһыакка урукку отделыгар салгыы үлэлээбитинэн барбыта.
1939 сылтан Мария Гаврильевна «Якутгосиздат» оҕо литературатын салаатыгар эппиэттиир
редакторынан үлэлээбитэ. Бииргэ үөрэммит уонна үлэлээбит Степан Кылатчанов уонна Анастасия
Сыромятникова кини туһунан олус иһирэх тылынан убаастабыллаахтык ахталлар. Маайа үөрэҕэр
олус дьулуурдааҕа. Аахпытын, үөрэппитин чиҥник өйдүүрэ. Конспегы олус үчүгэйдик оносторо.
Үөрэҕин быыһыгар кылгас кэпсээннэри суруйара. Ол курдук, «Баттыгастан тахсыы», «Иитимньи
Балбаара», «Кыһыл Маяк», «Кырдал абааһыта» диэн кэпсээннэри суруйбута. Оҕо сылдьан хо-
һооннору суруйарга холоноро. Оскуола, нэһилиэк истиэнэтин хаһыатыгар Хоро кыыһа диэн ааттаах
суруйуу куруук баар буолара. Ити кэмнэр күүрүүлээх, революционнай хардыылаах этилэр. Олох
дохсун долгуннара, дьон бары өйдүүн-санаалыын уларыйар сыллара, кыысчаан сүрэҕэр-дууһатыгар
күүһү ииппитэ. Букатын кыракый кыысчаан «Балыстарбар», «Дьахталларга» диэн көнүлү уруйдуу,
комсомолу айхаллыы хоһооннору суруйталаабыта. Мария Г аврильевна отутус сыллардааҕы чу-
лууттан чулуу комсомолкалартан биирдэстэрэ.
Маайа бастаан «Кыым» хаһыакка үлэлии кэлэригэр редакторынан суруйааччы Күн Дьирибинэ
үлэлии олороро. Кини эдэр корреспонденнарга куруук күүс-көмө буолара. «Маайа, ыстатыйабытын
хайдах төбөлүүбүтүй?» - диэн ыйытааччы үгүс буолара. «Аҕал эрэ, көхсүн көрүөххэ»,-диэн
эппиэттиирэ кини. Уонна чопчу ыстатыйа төбөтүн булан ылара. Норуот үбүн-малын харыстаабат
түбэлтэни ылсан туран суруйара, хайаан да тиһэҕэр тиийэ быһаарсан эрэ баран тэйэрэ. Маайа
олус үчүгэй майгылааҕа-сигилилээҕэ.
1931 сыллаахха муус устарга биһиги улууспутугар Дьокуускайтан советскай-партийнай оскуо-
лаҕа үөрэнээччилэр улахан бөлөхтөрө ыһыы хампаанньатын тэрийэ командировкаҕа тахсыбыт-
тара. Онно Маайа Хоро, Лөгөй нэһилиэктэригэр анаммыт. Кини ыһыыны үчүгэйдик тэрийбитэ.
Өйдөөх, мындыр, көрсүө майгыта, ыллыктаах саҥата-иҥэтэ дьону түмэрэ.
1937 сылтан репрессия саҕаламмыта. Мария Гаврильевна Платон Алексеевич Ойуунускай
хаайыллыбытын, «өлөрүллүбүгүн» саха норуотун трагедията, харыс «намтааһына» диэн сыана-
лыыра. Редактора Күн Дьирибинэ хаайыллыбытын, холуннарааччылар, карьеристар сааттаах-
сууттаах хараҥа дьайыылара диэн ааҕара. Степан Афанасьевич Саввин - Күн Дьирибинэ Маайаны
хаһыат дьыалатыгар элбэххэ үөрэппитэ, такайбыта. Мария Г аврильевна Күн Дьирибинэни «киһи
үтүөтэ, көнөтө, чиэһинэйэ, көрсүөтэ, сэмэйэ» диэн ааттыыра. «П.А.Ойуунускай үтүө аатын, сыр-
дык чиэһин олох бэйэтэ тилиннэриэ, ол үрдүк үөрүүлээх кэмҥэ тиийиэхпит», - диэн Мария Г ав­
рильевна иэйэн туран эппитэ. Оччолорго итинник санааны аһаҕастык ханнык эрэ түмсүүгэ, билбэт
дьоҥҥо этэр олус кутталлааҕа. Мария Бурцева ити эппит үөрүүлээх кэмигэр тиийбэтэҕэ.
Мария Гаврильевна хас сайын ахсын төрөөбүт Нэлимин Булгунньахтаах сайылыгар тахсан
сынньанара, сайылыыра. Сайылыгын ыалларын мунньан бүтэй оҥоттороро, куорат сонунун, оччо-
тооҕу быһыыны-майгыны ирэ-хоро кэпсиирэ, лекциялары, дакылааттары оҥортуура. Маны бары-
тын тыа сирин олохтоохторо наһаа сэргээн истэллэрэ. Дьадаҥы ыал оҕото, тулаайах хаалбыт
кыыс үрдүк үөрэхтэммитинэн, үгүс билиилээҕинэн-көрүүлээҕинэн биир дойдулаахтара киэн тут-
таллара.
Кини Москваҕа «Правда» аатынан журналистар Бүтүн Союзтааҕы Коммунистическай инсти-
тутгарыгар үөрэнэ сылдьан бииргэ үөрэммит Семен Петрович Ковлековтуун билсэннэр, олохторун
холбообуттара. Семен Петрович өр сыллар усталарыгар «Кыым» хаһыат редакторынан үлэлээ-
битэ. Үгүс түбүктээх, үлэлээх ийэ дьиэтигэр биир да мүнүүтэҕэ иллэҥ буолбата. Бокуой көһүннэр

111