Page 84 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

...............:: ............... .......Дойдун - Уус-Алдан Хорою ...............

онтон кэлин Александрова Екатерина Ивановна үлэлээбиттэрэ.
1925 с. дьахталлары атыылыыр уонна атыылаһар сокуону көтүрүү кэнниттэн бары оройуоннарга
женсоветгар, женотделлар тэриллэннэр дьахталлар ортолоругар культурнай-сырдатар үлэ киэҥник
ыытыллан барбыта. Ити кэнниттэн саха дьахтара советтар исполкомнарын, Саха киин ситэриилээх
комитеттарын састаабыгар талыллар буолбуттара. Ол курдук республикаҕа бастаан С.П.Сидо-
рова, Нартахова. Оттон биһиэхэ аан бастаан дьахталлартан Анна Петровна Бурцева 1928 с. Хоро
нэһилиэгин дьахталлар тэрийэр комитеттарын председателинэн талыллан үлэлээбитэ. Саха дьах-
талларыттан бастакы киэҥник биллибит общественнай деятель С.П.Сидорова салалтатынан ыы-
тыллыбыт дьахталлар республикатааҕы конференцияларыгар кыттыыны ылбыта, тыл эппитэ.
Итинтэн ыла, Анна Петровна общественнай үлэтэ саҕаламмыта. Оччотооҕу кэмҥэ үөрэҕэ билиитэ-
көрүүтэ суох дьахталлары өй-санаа өттүнэн уһугуннарыыга, общественнай олоххо тардыыга
элбэх үлэни ыыппыта. Хотону араарыы, дьиэлэри муосталааһын, ыраастык туттунуу, о.д.а. «Культ­
поход» дьаһалларын олоххо киллэриигэ үгүс сыратын биэрбитэ. Мунньахтары тэрийэрэ, биирдиилээн
ыаллары кэрийэн өйдөтүү үлэтин ыытара, сүбэлиирэ, өйдөтөрө. Туруоруммут сыалын тиһэҕэр
тиэрдэрэ.
БСКБ/П/ КК олунньу ый 20 күнүгэр 1930 с. «Экономическай өтгүнэн хаалыылаах национальнай
оройуоннарга холбоһуктааһышга уонна кулааҕы кылаас быһыытынан утары охсуһууга» аналлаах
уурааҕы таһаарбыта.
1929 с. ыытыллыбыт сир түнэтигэ тыа сиригэр кулаактары кылаас быһыытынан эһиигэ, бы-
тархай бааһынайдары социальнай сайдыы суолугар үктэннэриигэ тирэх буолбута. 1929 сыллаахха
Бүтүн Саха сиринээҕи советтар У1-с съезтэринэн Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын сай-
дыытын 1-гы биэс сыллааҕы былаана бигэргэтиллибитэ. Бу былааҥҥа Саха АССР норуотун хаһаа-
йыстыбатын экономикатын уонна культуратын кылгас кэм иһинэн өрө тардан, социальнай тутуу
киэҥ аартыгар таһаарар соругу туруорбута.
Өссө 1927 с. партия XV-с съеһигэр кыра тарҕанан олорор бааһынай хаһаайыстыбалары хол-
бооттоон, бөдөҥ холбоһуктаах хаһаайыстыбалары тэрийэр соругу туруорбута. Саха сиринээҕи
партийнай тэрилтэ ити соругу толорууга сүрүн соругу туруоруммута. Саха сиригэр маассабай
холбоһуктааһын саҕаланыыта 1929 сыл бүтэһигэр, 1930 сыл саҕаланыытыгар саҕаламмыта.
Итиниэхэ кулаактар уонна атын көлөһүннүүр элимиэннэр колхознай хамсааһыҥҥа сытыы утар-
сыылары оҥорбуттара. Холбоһуктааһыны тула хабыр харсыһыылаах утарсыылар, кылаассабай
охсуһуулар тэнийэн барбыттара. Кылаас өстөөхтөрө колхоһу утары аһаҕас этиилэри, кистэлэҥ
куорҕаллыыр үлэни ыыппыттара. Дьыала уоттааһыҥҥа, буортулааһыны онгорууга, холуннарыы,
оннооҕор террордааһыҥҥа тиийэ куһаҕан быһыылар оҥоһуллубуттара. Колхознай тутууну утары
кулаахтар өссө атын охсуһар формаларынан колхозка киириэхтэрин иннинэ чааһынай хаһаа-
йыстыба сүөһүтүн өлөттөрөн, колхозка холбуур сүөһүтэ суох хаһаайыстыба буннарын иһин
агитационнай үлэ тэнитиллибитэ. Кылаас өстөөхтөрө колхозка киирбит киһи бастакынан сэриигэ
барыаҕа, общественнай сүөһүлэрин государство былдьаан ылыаҕа диэн сымыйа холуннарыылаах
сураҕы тарҕаппыттара о.д.а. Ол гынан баран, кулаахтар агитациялара бэйэтин сыалын сиппэтэҕэ.
Коммунистар батараактары уонна дьадаҥылары кулаактары утары охсуһууну салайан, колхознай
тутул ордугун туһунан киэҥ өйдөтөр пропагандалыыр үлэни ыыппыттара. Партия уонна прави­
тельство холхуоһунай тутуу ордуктарын туһунан таһаарбыт уураахтарын норуокка киэҥник өйдөп-
пүтгэрэ. Ити түмүгэр биһиги оройуоммутугар кооперативнай холбоһуктары тэрийии 1927 с. саҕа-
ламмыта. Сир түнэтигэр первай уонна иккис категориялаах сирдэр: ходуһа уонна бурдук сирдэрин
50-60% дьадаҥылар уонна батараактар илиилэригэр тиксибитэ. Холбоһуктааһын политикатын
олоххо киллэриини БСК/б/П райкома уонна райсовет исполкома, тыа нэһилиэктэригэр олохтоох
советтар уонна комсомольскай тэрилтэлэр баһылаан-көҕүлээн ыыппыттара. Комсомол уонна оскуо-
ла бу кытаанах үлэҕэ уонна охсуһууга уларыта тутуу инники күөнүгэр сылдьыбыттара.
1930 с. алтынньы маҥнайгы күнүгэр Уус-Алдан оройуонугар 799 хаһаайыстыбалары түмэн 46
колхозтар тэриллибиттэр. Ити оройуон ыалларын уопсай ахсааннарыттан 14,8% ылара. Итинтэн
биэһэ сири холбоһон үлэлиир табаарыстыбалар этилэр. 1928-29 сс. тэриллибит холбоһуктар сүн-
ньүнэн ТСОЗ-тар мелиоративнай табаарыстыбалар уонна коммуналар этилэр.

80