Page 83 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

................................ ........ ........ = Хоро нэһилиэгин историята .. = ...... :..... :.= = .......................

Кулааҕы эһии курдук хабыр хапсыһыылаах кэмнэ биһиги дьоммут эмиэ активнай кыттыыны
ылбыттара. Биһигиттэн Бурцев Роман Иванович, Ноговицын Роман Николаевич, Попов Митрофан
Андреевич, Бурцева Анна Петровна, Петров Николай Аммосович, Бурцев Иван Афанасьевич.
Холобур, Н.А.Петров Томторго 7-с кылааска үөрэнэ сылдьан райком райсовет командиров-
катынан Суотту нэһилиэгэр 5 кулаак хаһаайыстыбатын быһыыга кыттыыны ылбыт: Аржаков,
Барашков, Габышев о.д.а.
1929-35 сс. оройуоҥҥа бааһынайдарга хардарыта көмөлөһүүлэрин обществотын оройуоннааҕы
комитета /ККОВ/ тэриллэн үлэлээбитэ. Бу тэрилтэ председателинэн Алексеев Дмитрий Андреевич
/Кымахы/ үлэлээбитэ. Оттон биһиги нэһилиэккэ председателинэнэ Попов Митрофан Андреевич /
Мочохоос уола1 үлэлээбит. Бу тэрилтэ кыаллыбат бааһынай хаһаайыстыбаларыгар көмөнү оноруу
буолар. /КОВ (крестьянское общество взаимопомощи)/. Кооперативтарга КОВ-тарга нэһилиэк
дьаданыларын уопсай мунньахтарыгар сүрүн боппуруостарынан дьадаҥылар этиилэрин түмэн,
дьадаҥылар материальнай балаһыанньаларын тупсарыыга, тыа хаһаайыстыбатын боростуой кө-
рүнүн - машиннай табаарыстыбалары, сири холбоһон үлэлиир табаарыстыбалары тэрийиини, онтон
холбоһуктааһын уустук форматыгар: артыаллары, коммуналары тэрийии. Государствоттан дьада-
ныларга анаан кредит ылан чэпчэтиинэн туһаннарыы, бааһынайдар хардарыта көмөлөһүүлэрин
обществоларын инициативаларын көтөҕүү, бааһынайдарга льготалаах усулуобуйаҕа тирэҕирэн
кооперацияҕа киллэриини күүһүрдүү, тыа хаһаайыстыбатын нолуогар бэриллэр чэпчэтиилэри
толору туһаннарыыны көрөллөрө.
1930 с. атырдьах ыйыгар Саха сирин правительствотын быһаарыытынан бүтүн республика
үрдүнэн оҕолору уонна улахан дьону булгуччулаах начал ьнай үөрэхтээһиҥҥэ боппуруоһу 1931 с.
бүтүн Саха сиринээҕи УП-с съеһинэн, государственнай уонна общественнай тэрилтэлэр бойобуой
соруктарын быһыытынан туруорбута. Итиниэхэ аналлаах мероприятие ылыллыбыта. Улахан дьону
үөрэтии киэнник тэнийбитэ. Ол түмүгэр 1925-37 сс. 103590 киһи үөрэнэн, 1937 с. республика
нэһилиэнньэтин 85,4% суруйар, ааҕар буолбута. Ити курдук, Саха сирэ биир социальнай сүрүн
проблемата - норуот үөрэҕириитин проблемата ситиһиилээхтик быһаарыллыбыта. Ити түмүгэр
норуот хаһаайыстыбатын бары салааларыгар үөрэхтээх, квалификациялаах национальнай кадрдар
үүнэн тахсыбыттара. Биһиэхэ ити кэмҥэ ликбез учууталларынан Илин үрэххэ Егоров Прокопий
Прокопьевич, Попов Константин Егорович, Воровьевка Бурцев Роман Иванович, Бурцев Семен
Петрович, Бурцев Иннокентий Софронович /Чоргуй уола/. Чаранна: Ноговицын Егор Алексеевич,
Еремеев Николай Иванович /Чааппый уола/. Нэлимнэ: Бурцева Акулина Михайловна, Бурцев
Александр Егорович, Курилкин Василий Иннокентьевич, Бурцева Мария Гаврильевна. Майаҕаска
Копырин Петр Петрович /Дьухха/ буоланнар улахан дьону суруйарга, ааҕарга ситиһиилээхтик,
үөрэппиттэрэ. Оччотооҕуга «Сана суол» диэн бэртээхэй сахалыы, латинскай алфавитынан сурул-
лубут, халыҥ кинигэ баара. Бу кинигэ элбэх үөрэҕэ суох дьону үөрэхтээбитэ. Манна үөрэммит
дьон кэлин советскай- партийнай аппараакка, колхоһу, нэһилиэги, оройуону салайар дьон буола
үүммүттэрэ. Онон бу ликбез уонна онно учууталлаабыт ити ахтыллар дьоннор, биһиги суругу-
бичиги билбэт нэһилиэнньэбитин ааҕар, суруйар онороннор, сырдыгы, билиини тарҕаппытгарынан
улахан өҥөлөөхтөр.
Аан бастаан 1923 с. латынныы алфавитынан бэчээттэммит С.А.Новгородов букубаара «Сурук
бичик» диэн кинигэ социалистическай ис хоһоонноох, национальнай формалаах букубаара
национальнай суругу-бичиги тарҕатыыга улахан оруолламмыта. Ити кэмнэ 1922 с. «Автономия
Якутия», 1923 с. «Кыым» хаһыаттар. 1924 с. «По заветам Ильича», 1925 с. «Якутские зарницы»,
1926 с. «Советская Якутия» уонна «Красная тропа» сурунааллар бэчээтгэнэн тахсар буолбуттара.
1926 с. Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствота тэриллибитэ.
Улахан суолтаны норуоту политическайдыы иитиигэ уонна үөрэҕи сайыннарыыга Кыһыл мун-
нуктары, ааҕар балаҕаннары, библиотекалары, олохтоох кулууптары, культурнай сырдатар уч-
реждениелары тэрийии. Бу тэрилтэлэр нэһилиэнньэ ортотугар хаһыаты, сурунаалы тарҕатыыга,
киинэ-хартыыналары көрдөрүүгэ, бэсиэдэлэри, консультациялары, лекциялары уонна дакьшаатгары
онорууга улахан оруолламмыттара. Итиннэ тирэҕирэн, ойууну, удаҕаны, араас итэҕэли, абааһыны,
таҥараны утары охсуспуттара. 1925 с. саха дьахтарын атыылаһар уонна атыылыыр предмеккэ
кубулуйбутун көтүрэр сокуон тахсыбыта. Ити сүдү суолталаах сокуон тахсыыта, саха ыалын
кэргэннии олохторугар-дьаһахтарыгар дирин уларытыыны оҥорбута. Итинник улахан эппиэттээх
үлэлэри толорууга биһигиттэн аан бастаан 1928-30 сс. Находкин Иван Евтропеевич, Томторго
оччотооҕуга улуус киинигэр, балаҕан сэбиэдиссэйинэн Майаҕаска Копырин Петр Петрович, 1931
с. Чарантга- Бурцев Данил Гаврильевич, кэлин 1938-41 сс. Бурцева Парасковья Афанасьевна,

79