Page 80 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

................... .......... , :Дойдуи-Уус-АлданХорою , / = = = = = = =

1968-1979 сс. диэри үлэлээбит кэмигэр/. Бу Лена-Мүрү систематынан ааттанан, 1996 с. үлэҕэ
киллэриллэрэ былааннанар. Ити система үлэҕэ киирдэҕинэ Мүрү алаас иһигэр баар бөһүөлэктэр
ыраастаммыт ууну аһарар турба ситиминэн ылан, нэһилиэнньэ ыраас ууну иһэр буолуута хаачч-
ыллыаҕа, хортуоппуйдарын, оҕуруоттарын аһын бэлэм уунан кыраанынан сүүрдэн ылан ньүөлсүтэр
буолуохтара. Кэлин бу система салгыы сайыннарылыннаҕына, Мүрү иһинээҕи тыа хаһаайыс-
тыбатын сирин-уотун ньүөлсүтүүгэ уонна эбэни уунан толорууга көмөлөһүөҕэ.
1719 сыллааҕы экспедиция Мүрү күөлүн иэнэ 127 кв.км., мунугуур дириҥэ 14-12 м. буоларын
быһаарбыта. 1932 сыллааҕы научнай чинчийэн көрүү түмүгүнэн, күөл иэнэ аччаан 41,2 кв.км,
тэҥнэспит. Дириҥэ 10-8 м. Ол аата, бастакы саппааһын түөртэн биирин эрэ саҕа уу ордубут.
Алаас эргимтэтин Е.М.Ярославскай аатынан республикатааҕы кыраайы үөрэтэр музей научнай
сотруднига И.Д.Новгородов быанан мээрэйдээбитэ. Кини сыырын үрдүнэн мээрэйдээн 19720 м.
төгүрүмтэлээҕин быһаарбыт.
1973 с. түмүгүнэн, Хоро нэһилиэгэр Мүрүттэн тиксэр тыа хаһаайыстыбатын сирэ-уота 2200
га, ол иһигэр бааһыната 697, ходуһата 1008 га, мэччирэҥэ 495 га. Мүрү алааһы Хоро уонна Лөгөй
нэһилиэктэрэ бас билэллэр.
Эбэ күөлэ уутуйан да уолан да турдаҕына Эбэ күөлүн илин өттө киэҥ хонуулаах, хатыҥ ча-
раҥнаах, белкой үөттэрдээх, сайыҥны кэмҥэ ситэн силигилэн турдаҕына, куотуспут курдук күн
эгэлгэ дьэрэкээн өнүнэн долгуннуу, халыҥныы, налыҥныы сир симэҕинэн ситэри симэнэн,сүүтүк
от күлүмнэнэн күлүмүрдүү күлэн, алтан от өҕүнэн алаадыйа сырдаан, сардаана сибэккинэн
сандааран турдаҕына, олус да киэркэйэн, кэрэтийэн көстөрө оччолорго биһиги чараҥмыт. Суугу-
нуур хатыҥ чараҥмыт быыһа арда биллибэт гына ыга симсэн силигилии үүнэн, Үҥкүр күөлүгэр
диэри күөх унаар урсуҥҥа суугунуу суһумнуу долгуйара. Күн сирин эгэлгэ кэрэ чыычаахтара,
араас көтөрдөр саналара холбоһон, дууһаны долгутар, сүрэҕи өрүкүтэр дьикти кэрэ музыка буолан
иһиллэллэрэ. Билигин Эбэбит айылҕатын чөлүгэр түһэрэн дьиҥнээхтик харыстааһын - биһиги
ытык иэспит.

Хоро нэһилиэгэ Октябрьскай революция
уонна граиеданскай сэрии сылларыгар

Хоро нэһилиэгин дьоно чоҥкучах алаастарга, кур аайы үрэхтэргэ быданан, аҕыйах ахсааннаах
ынах, сылгы, сүөһү иитимньилэнэн балыгы, куобаҕы бултаан эбинэн, суту-курааны кытта эриһэн,
хоргуйууну-аччыктааһыны эттэринэн-хааннарынан билэн, иэскэ-күүскэ киирэр, иҥиир-тараһа
буолбут эрэйдээхтэр этилэр. 1922 сыллаахха Хоро нэһилиэгин үрдүнэн биир кылаас үөрэх дуомнаах
суос-соҕотох нэһилиэк суруксута баара. Улуус оскуолатыгар үс эрэ оҕо үөрэнэрэ. Оттон Дьокуускай
куоракка үөрэнэ сылдьар биир да ыччат суоҕа.
Нэһилиэк 1917 сыллаахха биэрэпис быһыытынан Хоро нэһилиэгэр:
I. Хоту Бырдьаҕа баар хаһаайыстыба ахсаана 89, эр киһитэ 197, дьахтара 207, барыта 404
киһи.
II. Соҕуруу Бырдьаҕа-49 хаһаайыстыба. Эр киһитэ 94,дьахтара 102, барыта 196 киһи.
III. Торбос ууһа-62 хаһаайыстыба. Эр киһитэ 127, дьахтара 102, барыта 196 киһи.
IV. Хоро аҕатын ууһа-74 хаһаайыстыбалаах. Эр киһитэ 142, дьахтара 135, барыта 227 киһи.
Онон нэһилиэк үрдүнэн:
274 хаһаайыстыба, 560 эр киһи, 558 дьахтар. Барыта 1118 киһилээх эбит. Итини таһынан Хоту
Бырдьаҕа уонна Хоро аҕатын ууһуттан 2 хаһаайыстыба атын сиргэ олохсуйбуттар.
Сылгы сүөһү ахсаана: Хоту Бырдьаҕа-87, Соҕуруу Бырдьаҕа-35, Торбос аҕатын ууһугар-77,
Хоро аҕатын ууһугар-66, барыта-265 төбө сылгылаахтар эбит. Көлүүр аттара: Хоту Бырдьаҕа-
61, Соҕуруу Бырдьаҕа-24, Торбос аҕатын ууһугар-43, Хороҕо-42. Нэһилиэк үрдүнэн-170 төбө.
Ынах сүөһү ахсаана: Көлүүр оҕус: Хоту Бырдьаҕа-79, Соҕуруу Бырдьаҕа-41, Торбос аҕатын
ууһугар-44, Хороҕо-55, барыта-219. Ыанар ынах: Хоту Бырдьаҕа-339 ынах, 69 тыһы тиҥэһэ. Соҕуруу
Бырдьаҕа-181 ынах, 33 тыһы тиҥэһэ.
Торбос аҕатын ууһугар-244 ынах, 45 тыһы тиҥэһэ. Хороҕо-274 ынах, 46 тыһы тиҥэһэ. Нэһилиэк
үрдүнэн: ыанар ынах-1038, тиҥэһэ-197. Нэһилиэк 279 бааһыналаах, 143,7 га ыһыылаах, 750,45 га
туһаныллар ходуһалаах. 22 хаһаайыстыба ыһыыта суох эбит.
Нэһилиэккэ көлөтө суох хаһаайыстыба ахсаана-11, сүөһүтэ суох 57 хаһаайыстыба, ынаҕа
суох 19 хаһаайыстыба бааллара.

76