Page 79 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

. ::= = Хоро нэһилиэгин историята = = = = ^ ^

1820 сыллаахха Ф.П.Врангель Арктиканы чинчийээри Халыма төрдүгэр айаннаан иһэн, Мүрү
диэн ааттанар хас да күөл силбэһэ сыталларын көрбүт. Олор хаһан эрэ алаас былаһын тухары
билгийэн сыппыт биир улахан күөл уолбутуттан ордон хаалбытгар диэн быһааран суруйбут. Онтон
1845 с. тахсыбыт Россия государствотын атлаһыгар биир улахан күөл көрдөрүллүбүт. Онон
уолан уонна уутуйа сылдьыталаабыт буолан тахсар. Хайауонна сир мууһун ириитэ тохтуу-тохтуу
кыраттан сылтаан диэлийэ, хатгаан лаппыйан бара турааччы. Ол курдук, билиҥҥи Мүрү күөлэ
соторутааҕыта диэри кэҥии, кытыыта сиигнэ турбут «туоһута» эмиэ баар. 1987 сыллаахха сайын
Мүрү күөлүн соҕуруу кытыытыгар суон тиит сыгынаҕа сиргэ таҥнары сааллан силис өттүнэн
үөһэ хоройон турарын көрөбүт. 40 см. диаметрдаах суон тиит төрүт өртүн силистэри умса тутан
туруору ким да көмпөтөҕө чахчы. Айылҕа «оҥоһуута» буолара судургутук быһаарыллар. Сотору-
сотору сууллан кэннинэн тэйэн иһэр эмпэрэ сыыр хааһыгар турбут тиит сиҥнэн охторуга ортотунан
тостон төрүт таҥнары хойуостаммыт. Оннук балаһыанньаҕа сиҥнэн түспүт буорунан көмүллэн
туох эрэ анаан-минээн саайбытын курдук таҥнары туран хаалбыт. Сыгынах билигин да чиргэл,
арай тырыыҥкалана хайыта хаппыт. Мантан сыаналаатахха баҕар саарбахтыыр 300 сылбыт бэтэ-
рээ да өттүгэр диэри Мүрү күөлэ сорох сиринэн кэҥии, сирин мууһа ууллан биэрэктэрэ сингнэ
турбут буолуон сөп. Онон Мүрү бачча сыллааҕыта үөскээбитэ диэн этэр кыаллыан сатаммат.
Алаас 30-ча метр үрдүктээх хоту халдьаайыта билишгэ диэри кырса алдьаннаҕына буор аннынааҕы
ардай муус ууллан, кэмиттэн кэмигэр көнүрүттэн түһэрин көрөн итэҕэйэбит уонна муустаах сир
кырсын алдьатар, түбэспиччэ бульдозерынан астарар сатамматын букатыннаахтык өйдүөөҕүҥ,
умнумуоҕуҥ.
Олохтоохтор былыр -былыргыттан өбүгэттэн өбүгэҕэ бэриллэн сэһэн номох окостон билишги
көлүөнэҕэ тиийэ кэпсэнэр сэһэннэринэн, Мүрүттэн чугас сытар анньыылаах уонна тыама диэн
күөллэри ситимниир элбэх күөл холбоһоннор биир кэлимсэ 10 км. усталаах, билигин Дьэҥкиидэ
үрэҕинэн ааттанар үрэх сүнньэ, хаатын толору күөл буолан билгиһийэн сыппыта үһү. Кэлин бу
Анньыылаах уонна Дьэҥкиидэ күөллэрэ Мүрү диэки модьоҕо сиһи мууһун уулларан эбэҕэ көҥү
көтөн киирэн баараҕай күөлү үөскэппит. Ити муустаах истиэнэни алдьатыы 1791 -1792 сс. буолан
«Чалбаат» диэн улахан күөлү толорбут.
Мүрү күөлүн үөскээһинин туһунан своднай таблица

Сыла Мүрү- Чалбаат күөл туһунан кылгас характеристика Источниктара
1670-1680 Чалбаат диэн ааттаммыт, киниэхэ
12-13 тус-туспа кыра күөллэрдээх. А.И.Федоров
1745 Мүрү картаҕа биир күөл буолан бэлиэтэниитэ. Россия атлаһыгар
1791-1792 Тыама уонна Анньыылаах күөллэрин тоҕо
анньан киирэн биир улахан күөлү үөскэтиилэрэ. А.И.Федоров
1820 Кыра тус-туспа күөллэр холбоһон биир күөлү үөскэтиилэрэ. Врангель
1844 Биир улахан күөл буолбута. Миддендорф
1851 Алыһардаах күөлүгэр хорон түһэрии. Архыып матырыйааллара
1932 Мүрү алаас уопсай иэниттэн күөлэ
26, 3% ылыыта, 3-12 м. дириҥнэнэрэ. Лимнологическай

1941 Сыыйа уолан иһэр. А.И. Федоров

Эбэ уута кэлин 100-130 сылларга көҕүрүүр, уолар эрэ. 1965 сыллаахха 80-тан арыый тахса
мөлүйүөн кубическай метр хаалбытын быһаарбыттара. Самолеттан түһэриллибит хаартыскаҕа
көстөрүнэн, 1976 сыллаахха уутун уопсай иэнэ холбоон-илбээн баара суоҕа 14,4 кв.км, эрэ этэ.
Онон сабаҕалаатахха, оччолорго 20-чэ эрэ мөлүйүөн кубическай метр уулааҕа. Кэлин өссө аҕыйаан
«10 млн.куб.м. курдук дьэбэрэ бадарааннаах уу ордон сытар» диэн быһа холуйан суруйар буолтара
ыраатта. Эбэ бэйэтэ ууланан кэлиэ диэн эрэнэр табыллыбат. Төһө да угут дьыллар кэлбиттэрин
иһин былыргы чөлүгэр түһэр, ыраас уутунан утаҕы ханнарар, эмис собонон аһатар кыаҕа суох.
Ол иһин Эбэни уутутар боппуруостар, киэҥ кэпсэтиилэр көтөҕүллүбүттэрэ 25 сылын туолла. /
1993 сылга/ Тустаах специалистар араас бырайыактары ыараҥнатан көрөллөрө, ааҕаллара, суот-
тууллара. Үгүстэр Лена уутун Суоттуттан Мүрүгэ диэри 7 көс усталаах турба устун хачайдаа-
һын кыаллыан сөп уонна кэскиллээх диэн быһаараллара. Ити идеяны аан бастаан Уус-Алданнааҕы
производственнай управлениетын старшай мелиораторынан үлэлээбит Орлов Н.А. көтөхпүтэ. /

75