Page 112 - Майаҕатта Бэрт Хара

Я \П а ҕ а т т #б э рт ХА РА
«...поставил острожек я, Петрушка, про­
тив якуцкого князца Мамыкова улусу и
меж иными многими улусами среди всей
земли»,— диир. Ол аата Мымак утары,
улуустар ортоку быыстарыгар диэн тах-
сан кэлэр. Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, оч-
чолорго Көбөкөн ойууна Кырчах 40 ат-
таах боотурдаах Арыы Тииккэ сэриинэн
тахсабын диэн биллэрбит. Көмүскэнэр
күн-дьыл тирээбитигэр кими талабыт
диэн билгэлээһин буолбут. Улахан аҕыс
уолаттарга үс үөстээх өркөннөөх өтүүнү
тииттэр икки ардыларыгар баайан
түөстэринэн быһа түһүҥ диэн буолбут.
Ону уолаттар кыайан быспатахтар.
Онуоха тоҕус саастаах хонууга оон-
ньуу сылдьар Чыҥааданы ыҥырбыттар.
Уол оҕо үс үөстээх быаттан иккитин
быһа түһэр. Кыһыйан-абаран оҥостон
түһүүтүгэр дьэ өтүү быа үөстэрин
үһүөннэрин быһа түһэр. Онон Чыҥа-
ада сэриини салайааччы буолуон сөп
диэн быһаарбыттар. Тимир баппыт диэн
сиргэ аатырбыт Сынтараах уус кини-
эхэ анаан-минээн сэрии сэбин-сэбирг-
элин оҥорбут уонна кыргыска уһуйбут.
Күһүн массарт кутуругун саҕа буолуу-
та, сэрии дьоно хомуллан киирэн Эбэҕэ,
Сууллар Мырааҥҥа саһан кэтэһэн олор-
буттар. Кырчах ойуун 40 аттаах сэрии-
тин илдьэ инники айаннаан иһэр эбит.
Чыҥаада өрүһү туоруур күрбэ анныгар
киирэн саһа сытан, ох саатынан кыҥаан
ытан саайбыт. Оноҕос ойуун көмөҕөй-
үн төрдүн быһа ытан суулларан түһэрэр.
Намнар улаханнык саллан, сэриилэспэк-
кэ төннөр суолу туппуттар. Чыҥаада
ситэн-хотон Байаҕантайтан Күннэй диэн
кыыһы сүгүннэрэн аҕалар.
Бу Тыҥа эбэ хоту кутуругунан ааһан
эрэбит. Манна 1996 сыллаахха быһыт ту-
туллубута. Ол иһин бу сиргэ уу үөскээ-
битэ. Урут биһиги эдэр эрдэхпитинэ кил-
лэм хонуу этэ. Ол ураты кэпсээннэрдээх.
Чыҥаада туһунан салгыы кэпсээтэххэ,
кэргэн кэпсэтэр кыыһын дьонугар байа-
ҕантайдарга, бултуу сылдьан таарыйар.
Онно ох саатыгар ымсыыран бэлэхтээ
диэбиттэрин: «Эр киһи буолан саамай
туттар тэрилим. Эһиэхэ кэлин, оҥотто-
рон биэриэм»,— диэн аккаастаабыт.
ПО
Ити кэпсэнэр кэмнэргэ кыргыс, булт
сэптэрин-сэбиргэллэрин оҥорооччу уус-
тар былыргы аҕа уустарыгар бэрт ах-
сааннаах эбиттэр, аатырбыт сурахтаах
уус былдьаһыктаах буолар эбит. Онтон
өһүргэнэн, ол оҕо уоран тахсан ох саа |
кирсин быһан баран, силимнээн кэби-
һэр. Чыҥаада бултуу тахсан куртуйаҕы
ытаары ох саатын аҥаабыллаабыта кир-
сэ быстар. Ол иһин тонной тиийэн 30
ынах сүөһүнү кырган кэбиһэр. Оччо-
лорго ох саа төлөбүрэ отут ынах сүөһү
буолар эбит. Байаҕантайдар Чыҥааданы
эккирэтэн иһэн бэрбээкэйин уҥуоҕун
тосту ыталлар. Ити курдук биир кураах-
таах сааттан сылтаан Бороҕоттор Бахсы-
гыр оҕонньор дьонун кытта өр сыллаах
өстөһүүлэрэ саҕаланар. Дьөгүөрэп Дь.
М. 1933 с. суруйтарбыт сэһэнигэр сурул-
ларынан Бороҕоттор ити кураахтаах саа
атыытын төлөбүрүн иннигэр Байаҕан-
тай баайыттан 20-лии үөрдээх 12 атыыр
үөрүн үүрэн ыла сылдьыбыттара кэпсэ­
нэр.
Оттон Чыҥаада туһунан салгыы кэп­
сээтэххэ,— диэн салгыыр Акулина Сте­
пановна: — кини дойдутугар тиийэн ойо-
ҕунаан Өллүйэҥҥэ олорбуттар эбит. Ол
олордохторуна Байаҕантайтан сэрии дьо­
но кэлэн эбэ уҥуор тохтоон, чуҥнаан, ба-
лыксыт оҕонньортон Чыҥааданы ыйып-
пыттар. Балыксыт өйдөөбөккө Чыҥаада
атаҕын өлөрөн олорор диэн этэн биэр-
бит. Сэрии дьоно буолалларын кэлин ой-
доон тыанан быһалыы түһэн Чыҥааданы
сэрэтэр. Онуоха номнуо аттар туйах-
тарын тыаһа иһиллибит. Чыҥаада кы-
рдьаҕас ойоҕун тыаҕа саһыарар. Эдэр
ойоҕун Күннэйин атыгар олордон Аччы-
гый алааһынан, Улахан алааска түһэр.
Бу сүүрдэн иһэн өкөгөр тиит аннынан
ааһыытыгар, хомурҕанын тоһутар. Онон
кыайан ытыаласпат туруктанар. Сотору
Тэхтир үрдүгэр дүөдэҕэ тиийэллэр. Байа-
ҕантайдар бу ситэн кэлэллэр. Чыҥаа-
да Күннэйигэр: «Кыалыктаах хатаппын
(чокуур) дьоммор илдьэн биэр»,— диэн
соруйан баран бэйэтэ дүөдэҕэ киирэн хо-
мустар быыстарыгар саһан сытар.
Чокууру биэрэн ыытыы ол аата оч-
чолорго, боотур өлөн эрэрин уонна мии-