Page 83 - Майаҕатта Бэрт Хара

МЛИАҔАТТА БЭРТ ХАРА,
ындыыларыттан хааһахтаах бурдук-той эһэргэ-аччатарга бааттар. Хойутуу соҕус
кэлэн, түһэр үһү. Ол курдук кэлэри-ба- били Лаамыга күрээбит, куоппут уол
рары айан суолугар олорон быһа олор- киирэн эмиэ Өльтөккө олорон ууһуур.
бут. Онтон да атын араас ьсуһаҕан дьии- Киниттэн удьуор үөскээн 50-ча сыллаа-
бэни оҥороро бэт элбэх эбитэ үһү. Ону ҕыта Бөхсүлүйэ Лөгөнтөй диэн кырдьа-
өрүү куттанан «төрдө улаххан, былыр- ҕыыс-кырдьаҕас оҕонньор баарын, ол
гы олохтоох хара саҕыл удьуора» диэн, мин оччотооҕу кырдьаҕастар этиилэ-
киирэн-тохтоон иэстээбэттэрэ үһү. Ол ринэн көрөрүм. Оччоҕо туой: «Ити оҕон-
удаҕан бэйэтэ туой алааһын Балыктаах ньор төрүт-уус хара саҕыл омук удьуора,
Эбэ күөлүтэр сайын илимниир идэлээх, былыргы тыал буолбуттар төрүөхтэрэ,
балыктаан сиир эбит. Ол илимнии сыл- кини сүрдээх сиэмэх, куһаҕан, ыарах-
дьан инньэлигин түһэрэн кэбиспит, онон хан тыллаах, уоттаах харахтаах — ойуун
кини түһэрбит ойбоно «инньэлик түспүт кыырдаҕын ахсын кини хараҕын уота
көлүйэтэ» диэн ааттанар, ол сиринэн баар буолар, сүгүн кыырбат киһи той»,—
кыһын тоҥмот. Ол курдук удаҕан тоҕус диэн сэһэн-куттал буолара. Ол оҕонньор,
уолаттарыныын олордохторуна эмискэ мин абаҕам Хаҕыстай диэн ойуун киһи
Таатта сириттэн кыргыс дьоно кэлэннэр, баара абааһы көрөр, өлүүтүн уутун тоҕо
бокуойа суох ытыалаан бараннар, олорор анньан, хата онтон мөлтөөн-ахсаан кэн-
балаҕаннарыгар киирэн көөттөрө, биир нэки өлбүтэ. Бөхсүлүйэ олох оҕото-уруу-
да киһи суох буолан хаалбыт, ону бу — та суоҕа, кини өлөн, дьэ тыал буолбут
«Кубулунан араас мас-от, сэп буолтара удьуора онтон ыла биһи дойдуга эстибит.
буолуо, оннук сурахтаах этилэр»,— диэн Ол удаҕан, «тыал буолбуттар» олор-
балаҕан иһигэр туох сыҥаһалары, сип- бут өтөхтөрүн билигин «Тоҕус өтөх» диэн
пиирдэри, күрдьэхтэри, үтэһэлэри олоччу ааттанар. Мин көрөрүм: бэт элбэх өтөх
батыйанан быһыта охсуталаан — «Кыай- онно баара, иин, балаҕан торума көстөрө,
дыбыт, быстыбыт, көтүттүбүт»,— диэн оччоҕо кырдьык тоҕус балаҕаҥҥа олоот-
туох баар олохторун-дьиэлэрин олоччу торо буолуо диэн сэһэн буолара.
уоттаан күллэри көтүппүттэр. (Ити «хара саҕыл», «тыал буолбут­
Арай, саамай кыра уоллара куотан тар», кинилэр удьуордарын сиһилии мин
илин Лаамы диэн дойдуга күрээн тахсар. төрүөбүт эһэм Таҥараһыт Куобарап сэ-
Онтон ыла били удаҕан, «тыал буолбут- һэргиирэ. Оччоҕо мин 13-14 саастаах
тар» алдьатыылара суох буолан, олох кыыс истэрим).
көппүт. Ол курдук ирдээн кыргыс дьоно

5. ХАРА САҔЫЛЛАР — ХОТУГУ САКТАР 1

Саха өйүгэр Кыргыс үйэтин быһыы- нетюрски переводится, как «северные
тынан биллэр ити кэмкэ буолан ааспыт саки», ибо слово — «хара» обозначало
быһылааннар тустарынан истм.к. А.А. слово «север». По древним преданиям,
Николаев маннык суруйар: «После появ­ хара сагылы были высокими, светлогла­
ления в Хакасии древних кыргызов и кро­ зыми и «долголицыми». ...О наличии в
вопролитных схваток с ними, часть этого составе современных саха древнего ев­
племени ушла на восток к озеру Байкал. ропеоидного субстрата свидетельствуют
... Возможно, именно эта история нашла археологические материалы и данные
отражение в якутских легендах о появле­ якутской мифологии»1.
нии в долине Туймаада Эллэя-боотура и Илинтги урууларбыт былыр «хара»
представителей племени канглы — хан- диэн хотуну бэлиэтииллэрэ. Ону РФ нау-
галассцев. «... «Хара-сагылы» по древ- катын үтүөлээх үлэһитэ, ист.н.д., про-

1 Уус Алдан улууһа. Бороҕон нэһилиэгэ. 2007—стр. 19,20
81