Page 92 - Майаҕатта Бэрт Хара

Кытай летопиһыгар “В 647 г. Правителем государства Курыкан (Үс хоро хаан)
был великий старейшина «Сыгынь» диэн суруллубут. Биллиилээх чинчийээччи
А.И. Кривошапкин—Айына «Курыканнар аҕа баһылыктарынан Сыгынь будлар»,—
диэн суруйар уонна «бу тыл «сыдъаан» диэн түүр омук хааннарын ийэ өртүттэн
аймахтыыларын туоһулуур буолуон сөп»,— диэн сабаҕалааһыны окорор. Андрей
Иванович 2025 сыл тохсуннъу ый 20 күнүгэр, киин куоракка, национальной библио­
тека исторической саалатыгар буолан ааспыт «Борогонские якуты» кинигэ пре-
зентациятыгар тыл этэригэр: «Эһиги, бороҕоттор, Өлүөнэ очуостарыгар руна
суругу суруйан хаалларбыт Борокулартан силис-мутук тардаҕыт»,— диэн /поһоҕо-
лоон этиитэ ону бигэргэтэр. Оттон чинчийээччи А.А. Алексеев— Төрүт Бороҕон
«Сыгынь—Сыкаах» диэн тыллар биирдэр, биир өйдөбүллээхтэр. Үтүө төррптээх,
хорсун сэрииһит, муударай өйдөөх салайааччы, «мунур баһылык» диэн, ол кэлин суо-
лтата уларыйан Сыкаах буолбута көстөр.
Оччотугар үгүс ахсааннаах үһүйээннэргэ уонна архыып докумуоннарыгар сурул-
ларын курдук Тыгын — Хакаластар уонна Сыгын — Бороҕоттор икки ардыларыгар
нуучча кэлиитигэр, мээнэ кыргыһыылар буолбакка былаас былдьаһан кыргьфыылар
буола турбуттарыгар тахсар. Учуонай С.А. Иванов нуучча бастаан кэлиитигэр киин
Саха сиригэр олохсуйбут былыргы аҕа уустарый «Бороҕоттор» уонна «Хакаластар»
диэн, чу о бааччы, икки бөдөк бөлөххө араарар: ... первое возникло на древнцх тер­
риториях Одугейской, Одейской, Атамайской, Намской, Модутской, Баяназейской,
Катарыкской, Бетунской, Дюпсинской, Чериктейской, Оспенской, Чюметской. Бо-
рогонской, Бахсинской, Баягантанской, Игидейской, Магасской, Одайской волостей
XVII в.; (Бороку Бороҕоттор сирдэрэ-уоттара киэкэ-куока, дьоно-сэргэтэ элбэ§э
сохторор) второе формировалось на древних территориях Кангаласской, Емкон-
ской, Нерюктанской, Нахарских, Мегинской, Батурусских, Батулинской, Хфпылин-
ской, Сыланской волостейXVIIв.»1
Итинтэн сылыктаатахха бастакы кэлии нуучча хаһаактара буола турар быһыы-
ны-майгыны өссө күүркэтэн бэйэлэрин туһаларыгар эргиппиттэригэр тахсар. Сал-
гыы Степан Степанович ханныгын да иһин: «Тыгын—Сыгынь—Сыкаах» диэн тыл­
лар суолталарын быһаарыыга, кэлэр көлүөнэ чинчийээччшэри сүрдээх интэрцэһинэй,
умсугутуулаах үлэ күүтэр диэн киһини ылыннарыах сиэрдээх түмүктээһини окорор.
Мантан аллараа билиһиннэрэр үһүйээммитигэр «Сыкаах» диэн тылы уларытан
«Сыгын» диэн тылынан солбуйан суруйан ааҕааччыга билиһиннэрэбит.

«Былыр, кыргыс үйэтин саҕана, би- ба, Маяк, Атах Сыһыы сирдэрэ кини си­
лиҥҥи Хаатты сайылыкка Сыгын Амыы- ригэр киирэллэр эбит.
каан диэн киһи аҕа ууһун баһылыга Бэйэтин сиригэр-уотугар элбэх аҕа
буолан аатыран-сураҕыран олорбута уустарын холбообут. Ол курдук, Оҕон-
үһү. Оччолорго сири-дойдуну нэһилиэк- ньор ууһа (бэйэтин олоҕо), Нам Сиэнэ
кэ-тойго араара иликтэр эбит. Ол иһин (даалылар), Сугул аҕатын ууһа, Суор,
боотурдарын илдьэ сылдьан атынан аан Түһэнэй бааллара үһү.
дойдуну барыыллар эбит. Ханна тиий- Дьэ, кини бу курдук аатыран-сура-
бит сирин аайы сир иччилээҕин, иччитэ ҕыран олордоҕуна Дыгын Тойон дьоно
суоҕун Ойдуо хаһыытаан билэллэр эбит. бүрүүкээбиттэр. Сыгын Амыыкаан си-
Эппиэт кэлбэтэ да: «Бу мин сирим»,— рин-уотун баһылыырга санаммыттар.
диир үһү. Ол иһин Сыгын Амыыкаан Сыгын улахан уола Лөгөй арахсан, туспа
сирэ-уота Нам сириттэн Байаҕантайга нэһилиэк буолбут кэмэ эбит. Атын утар-
тиийэ тайаабыт. Билиҥҥи Хоро, Мындаа- сар күүстээх оҕолоро суох буолан биэр-

1 Г.Г. Левин. Исторические связи якутского языка с древнетюрскими языками УП-1Х вв.
2013-стр. 24, 25.