Page 93 - Майаҕатта Бэрт Хара

*
■ МЛИАҔЛТТА БЭРТ ХАРА,
бит. Оҕонньор бэйэтэ бүдүгүрэ кырдьы- сыҥааҕа уһун баҕайы, тииһин оннугар
быт. биир кэлимсэ тиистээх эбит, киһи курдук
Дьэ, кыргыс дьоно кэлэллэр уонна биир-биир арахсыбатах тиистээх. Дыгын
Хаатты куулатыгар манаан сытан кэтиил- соһуйуу бөҕөнү соһуйар: «Дьэ, бу киһит-
лэр. Сыгын дьоно бары хас да ураһанан тэн да, абааһыттан да атын быһыылаах
олороллор эбит. Киэһээҥҥи ыам саҕана киһи эбит, үөһэттэн үөттэриилээх киһи
биир оҕо ынах үүрэн сэрбэкэччийэн ис- буоллаҕа. Ону мин өлөртөрөммүн айыы-
тэҕинэ, били дьон тутан ылан, Сыгын га-сэлээҥҥэ бардаҕым. Кэлин кэнчээри
Амыыкаан хайа ураһаҕа ханан сытарын ыччаппар куһаҕан буолуо буоллаҕа»,—
ыйыталаспыттар, харабыл дьонун су- диэбит. Инньэ гынан кэмиринэн-кэмси-
распыттар. Оҕо эрэйдээх тугу билэрин нэн олорбут.
кэпсээн биэрбит. Дьиэтигэр тиийэн баран Ол олордоҕуна илин эҥээр тойоно
куттанан дьонугар тугу да биллэрбэтэх. Лөгөй уонна Майаҕатта Бэрт Хара ула-
Түүн буолбут. Кыргыс дьоно тиийэн, хан сэриилээх кэлэллэр. Дыгын Тойон
били ураһаларга утуйа сытар дьону ураһа нэһиилэ тылыгар киллэрэн, тутан ылбыт
нөҥүө өтөрүтэ түһэн өлөртөөн кэбиһэл- дьоннорун төннөрөн, хас өлөрбүт киһи-
лэр. Сыгын Амыыкаан төбөтүн быһан тин аайы сүөһүнэн-киһинэн төлөөн, кэл-
ылан тойонноругар илдьэ барбыттар, ону бит дьону төннөртүүр. Төһө да эйэлэспит
кытта балай эмэ оҕону, дьахтары ылбыт- курдуктарын иһин, онтон ыла илин эҥээр
тар. баайдара Дыгыны кытта атааннаһар
Дьэ Дыгыҥҥа тиийэллэр. Дыгын өс- буолбуттара үһү».
төөҕүн өлөртөрөн, саастааҕын самнаран, Сыгын Амыыкааны дойдутугар та-
үөрэ түспүт. Онтон били Сыгын Амыы­ һааран уҥуох туппуттар. Кини уолатта-
каан төбөтүн уҥуоҕун көрөн соһуйбут. рыттан тэнийэн Бороҕон улууһа үөскээ-
Бу бас унуоҕа дьиибэ быһыылаах эбит. битэ үһү. Дмитрий Иванович Протопопов
Сылгы баһын уҥуоҕар майгынныыр, тылыттан 1974 с. суруллубута.

10. ЗАСЕЛЕНИЕ ЯКУ ТАГ И АЛАЗЕИ И КОЛЫМЫ

Освоение северных отдаленных ли с якутами на Лене, где их победили.
окраин якутами до прихода русских так­ После убийства тойона Дыгына русски­
же отметил в 1937 г. Г В. Ксенофонтов: ми его воины разбрелись целыми рода­
«Если внимательно изучать историче­ ми кто куда. Многие через Верхоянье
ские акты, можно найти гораздо больше прибыли на Индигирку и Колыму. До
прямых указаний на то, что до русской прихода якутов здесь жили разные роды:
эпохи якуты колонизовали почти все из­ лабанха, юкагиры, хангаи и чукчи. По
вестные теперь отдаленные окраины. ... дороге много якутов-беженцев не знали
Конечно, не они сами [русские — М.С.] на­ как перебраться через труднодоступный
ходили сухопутные дороги во все дебри хребет Тукулаан Сиһэ. Им дорогу пока­
Верхоянского края, Индигирки, Колымы, зала собака, поэтому тот горный перевал
а местные проводники из якутов...». назван Ыт аспыт аартыга (Перевал, от­
Современный исследователь Колы­ крытый собакой).
мы С.П. Кистенев считает: «Проник­ Переход через хребет Тукулаан Сиһэ
новение якутов на Колыму (тюрков по по перевалу Ыт аспыт аартыга в пре­
языку) происходило в 30-е годы XVII в., даниях однозначно характеризуется как
когда русскими казаками был построен труднейший. Путешественник 77. Сель­
Ленский острог и Якутия стала центром ский (1856 г.) об этом оставил такие
управления Северо-Восточной Сиби­ строки: «Сначала тропинка идет отлого и
рью...». чем дальше, тем становится круче; потом
По преданию первые русские воева- вьется по боку скалы винтообразно, имея