Page 2 - Н.А. Орлов бэйэтин туьунан

Мин бу аан маҥнай Якутскай куораты көрүүм этэ. Аара айаммытыгар биир
өйүөнү магазин аайы уочараттаан күтүөппүнээн атыыласпыппыт. Онтон бэс ыйын
ортотун саҕана “Партизан Щетинкин” – диэн винтовай пароход кэлэн тохтоото. Онно 140
метр уһуннаах тимир биһигини хоту барааччыларга тиэннэ. Айаҥҥа турдубут. Бастаан
сонуҥҥа уунан айанныыр учугэйэ бэрдэ. Бэс ыйынааҕы айгыр силик дьикти дьэрэкээн
күөх айылҕа ото-маһа өрүс кытыы биэрэктэрин сонунтан сонун көстүүлэрэ аргыый устан
арыллан иһэллэрэ. Таас хайа биэрэктэрин күөх иирэлэрэ, эгэлгэ өҥнөөх сибэккилээх
кытыллары, өлгөм оттору астына көрөбүт. Хас арыы, тохтообут биэрэктэрим, сирдэрим,
киһи олорор сирдэрин ааттарын дьонтон сураһан болокунуотум дуомугар бэлиэтээн
иһэбин. Айаннаан иһэн кыра оҕобут ыарыйда. Хас да хонон баран оҕобут өлөөхтөөбүтэ.
Ону биир биэрэккэ пароход тиксибитигэр биэрэккэ таһааран көмпүппүт. Баржабытыгар
олорон баран оҕобут көмүллэн хаалбыт биэрэгин харахпыт далыттан сүтэриэхпитигэр
диэри өр одуулуу испиппит. Ити мин эдьиийим Анна Алексеевна алтата оҕоломмутуттан
бүтэһик кыра оҕото этэ. Онтон кэлин оҕоломмотоҕо. Омон бөттөн ытыһын соттубута.

Бэс ыйын 22 күнэ Халлааҥҥа биир да лоскуй былыт суоҕа. Ыраас күн. Ити
сарсыарда пароход палубатыгар туруоруллубут радио дорҕоонноох саҥата, барыбыт
уйулҕатын хамсаппыта. Немецкай халабырдьыттар советскай союзка сэрэтиитэ суох
сэриинэн саба түспүттэрин туһунан биллэрдэ.

Дьон саҥата суох чуумпуран радио саҥатын болҕомтолоохтук истибиттэрэ. Ити
күнтэн ыла дойдуга байыаннай балаһыанньа биллэриллибитэ. Парохоппут “Кюсюр”
куоракка тохтообута. Онно тахсан мин 16 сааспын туоламмын маҥнайгы пааспарбын
ылбытым. Ити кэмтэн ыла советскай союз гражданинын бочуоттаах аатын ылбытым.
Итинтэн ылата саастаах киһи ахсааныгар киирбитим. Хоту киирдэх аайы Лена эбэ
барахсан киэҥ килитэ мэндээрэн, дох-баала ыһыахтанан, биэрэктэрэ улим ыраатан, очуос
таас хайалара киэркэйэн, дохсун сүүрүгэ күүһүрэн, киирбэт күнэ чэмэлийэн, ордук
улуутуйан киэркэйэн иһэр. Ардыгар күүстээх тыал түһэн биһиги олорор сүдү улахан
тимир баржабытын күүстээх долгун хачаайдыыр, өрүс ньуура хараара ытыллан, баржабыт
ойоҕоһугар саайбыт уута халыс гына быраҕар. Дьон утуйар таҥастарын, малларын ууттан
күрэтэр түбүгэр түһэллэр. Үгүс киһи хотуолуур, мэйиилэрэ эргийэр, сүрэхтэрэ өлөхсүйэр.
Холуочук киһи курдук тэмтээкэйдиигин, төбөн ыалдьар. Итинник айаннаан кумахпытын
дьэ булабыт. Өрүс хаҥас биэрэгэр икки мас дьиэ элээмэтэ баар. Онтон атын тутуу суох.
Итинтэн хоту биһигиттэн аллараа остоолбо хайа көҕөрөн көстөр. Биһиги биэрэккэ тахсан
балаакка тардынан олохпутун булуннубут. Манна киһи төрүт да киирбэт дойдута эбит. Ол
оннугар кыһын икки-үс ый күн тахсыбат диэн дьон кэпсэтэллэрин истибитим. От-мас
суох. Эргиччи кумах. Өрүс уҥа биэрэгэр сыгынньах таас хайа киһи хараҕа ыларынан
көҕөрүмтүйэн көстөр.

Сарсыҥҥытыгар үлэҕэ анааһын буолбута. Миигин балыгы насилкалаан таһааран,
бөдөҥ балаакка иһигэр балыгы тууһуур миэстэҕэ тиэрдэр эбээһинэстэммитим. Манна
муҥхалаан аҕалбыт 40-50 киилэлээх тууччахтар, уонтан тахсалыы, сүүрбэччэлии
киилэлээх хатыыстар, бил балыктар, кээчэрэлэр о.д.а. балык арааһа муҥхаланан кэлэр.
Оннук улахан балыктары кумахха кыра кыаммат киһиэхэ ыарахан үлэ этэ. Сотору үлэбэр
киэптэтэн ыалдьыбытым. Аны балык тууһааһыныгар ананным. Улахан хара резина
перчатка биэрдилэр. Бу перчатка улахана бэрт уонна туттарга ньымсата суоҕун иһин
өрөҕөтө хайдан кэлбит балык иһигэр илии сыгынньах илиибинэн тууһу харса суох симэ-