Page 4 - Н.А. Орлов бэйэтин туьунан

түбэһэн киһи тииһэ хоппот кытаанах, амтан диэн суох аһын сиэн төннөрүм. Саас ыһыы
үлэтигэр кыттан, Эбэ илин бааһынатыгар атынан, оҕуһунан сир хорутан сыра-сылба
быстара. Ыһыыга үлэлиир дьон бука бары культунай отууга хоно сытан, дьиэлэрин көрөн
олороннор отууга хоноллоро. Отуубутугар: стенэ радиота, көрдөрүүлээх дуоска, боевой
листок, стенэ хаһыата, отуу таһыгар плакаттар, лозуннар, үлэҕэ ыҥырар, эбиэти биллэрэр
уһун машталаах кыһыл былаах ыйанара. Омурҕатан омурҕаҥҥа дорҕоонноох ааҕыылар,
лекциялар, дакылааттар, киэһээтин оҕонньоттор олоҥхолоро, остуоруйалар, көрдөөх
кэпсээннэр, абааһылар, иччилэр тустарынан омуннаах кэпсээннэр, бухатыырдар, күүстээх
дьоннор, ойууттар, удаҕаттар тустарынан киһи куйахата күүрэр араас сэһэннэрэ сылааны
таһаарар, сэргэхситэр этилэр. Биир тылынан, үлэ күөстүү оргуйара, көр-нар көҕүлүттэн
тутуллара. Ол иһин ким да дьиэтигэр хонуон баҕарбат. Итии аһылык эмиэ манна
тэриллэрэ. Маннык көрү-нары, идиологическай үлэни оччотооҕу комсомоллар,
коммунистар тэрийэллэрэ.

Армияҕа аттаныы

1943 сыл саас ыһыы үлэтэ көхтөөхтүк уонна хаачыстыбалаахтык ыһыллан бүппүтэ.
Ынах сүөһүнү сайылыкка таһаарар кэм кэлбитэ. Намҥа кыстаабыт сүөһү үлэһиттэрэ
ынахтарын үүрэн тиийэн кэлбиттэрэ. Дойдуларын ахтан кэлбит ынахтар маҕыраһыылара,
атыыр оҕустар мөҕүрээһиннэрэ, күөрэгэй ырыата, дьон көхтөөх үлэтэ, оҕо аймах саҥата,
төһө аччык, ырыган буолтара иһин, саас кэлиитэ, кэҕэ этиитэ, тыа көҕөрүүтэ, киһи
уйулҕатын көтөхпүтэ.

Бэс ыйын 3 күнүгэр миэхэ Чурапчы оройуонун военкоматыттан кыһыл армия барар
туһунан повестка туттарбыттара. Оччолорго мин билиҥҥи “Тарыҥнаах атах” плитэлэри
оҥорор собуотун арҕаа өттүгэр, уу кытыытыгар Копырин Егор Никандрович уонна
Копырин Дмитрий Никандрович диэн бииргэ төрөөбүт бырааттыылар нууччаларын
дьиэтигэр колхоз председателэ Дмитрий Никандровичка олорорум. Онно эдьиийим Анна
Намтан сүөһү көрөн тахсан баран миэхэ кэлбитэ. Төһө да ас суоҕун иһин эдьиийим
кэлээтин кытта миэхэ ас-таҥас дэлэйбитин курдук санаммытым. Барыта астык курдуга.
Эдьиийим Анна эргэ халыҥ трико таҥаһынан рюдзякка маарынныыр армияҕа илдьэ барар
суумка тикпитэ. Онно курууска, ложка укпута. Лимит бурдукпутунан лэппиэсэк оҥорон
өйүөлээбитэ. Биир күн миигин колхоһум председателэ сааскы ыһыы отчуотун нэһилиэк
киинигэр Майаҕаска илдьэн биэрэргэ соруйбута. Эбиэккэ кэлэрбэр биир айаас аты үс киһи
күүһүлээн ыҥыырдыы тураллара. Аттарын көҕүлүттэн умсары баттаан туран көнтөччү
бүтэй остуолбатын алын сиэрдийэтин анныгар уган, баҕанаҕа эрийэ тардан аттарын
төбөтүн ыбылы тардан ыҥыырдыы сылдьаллара. Мин оччо аахайбакка дьиэбэр киирэн уу
иһэн тахсыбытым. Таһырдьа тахсыыбар ат ыҥыырданан бэлэм, биир киһи сиэтэ сылдьара.
Миигин ол акка олордорго ыҥыырга үтэн биэртэрэ. Үүнүн-тэһиинин туттарбыттара.
Сиэппэхтээн иһэн ат көнтөһүнүнэн самыытыгар быһа биэрээт ат үрдүгэр быраҕан
кэбиһэр. Ат буута быстарынан “Тарыҥнаах атах” муостатын диэки ыстанар. Бөтөрөҥнөөн
иһэн чугурус гынаат өрө тэбэр да мин ат үрдүттэн көтөн хаалабын. Бииирдэ өйдөммүтүм
дьиэм оронугар сытар эбиппин. Хаптаһын быыс нөҥүө иһиттэхпинэ күнүскү чэйдэрин иһэ
олороллор быһыылаах. Ботур-ботур кэпсэтэллэр. “Аппыт кыыл барда, ыҥыырбытын
хайыта тэбэн бүтэрдэҕэ буолуо” дэһэн кэпсэтэллэр. Оттон мин туох да буолбатах этим.
Тугум да ыалдьыбат. Билиһин санаатахпына, арааһа миигин илиибин, атахпын эчэтэннэр,
армияҕа ыытымаары санаммыттар быһыылаах. Ити кэмҥэ сэриигэ баран өлбүттэр, сураҕа