Page 86 - Өнөрдөр Аҕа дойду сэриитигэр. I чааһа

лэһэр кыаҕа суох» диэн түмүктээннэр, дойдутугар атаарбыттар».
Бу кыргыһыы Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии историяты-
гар «1943 сыл атырдьах ыйын 7 — алтынньы 2 күннэринээҕи Смо-
ленскайдааҕы кимэн киирии опереацията» диэн киэнтшк биллэр.
Советскай Армия Арҕааҥҥы уонна Калининскайдааҕы фроннара
бу операцияны немецкэй-фашисткай сэриилэр «Центр» армия-
ларын бөлөҕүн хаҥас кынатын үлтү охсор соруктаах ыыппыттара.
Өстөөх бу хайысхаҕа 100-130 км. кэтитгээх 5-6 балаһа улахан бөҕөр-
гөтүнүүлээҕэ. Ол иһин кимэн киирии ыйы ыйынан, хаста да төх-
түрүйэн ыытыллыбьҥа. Икки өгтүттэн элбэх хаан тохтубута, баһаам
элбэх техника урусхалламмыта. Түмүгэр Советскай Армия сэриилэрэ
400 км. усталаах фроҥҥа өстөөҕү өссө төгүл 200-250 км. ыраах бы-
рахпыттара. Оккупаннартан Смоленскай уонна Калининскай уоба-
ластар босхоломмутгара. Белоруссияны босхолооһун саҕаламмыта.
Манна аҕылыллыбьгг чахчылар 1985 сыллаахха тахсыбыт «Великая
Отечественная война 1941-1945 гг.» диэн кинигэтгэн ылылыннылар.
...Биһиги аҕабыт сүрдээх үлэһит, булугас-талыгас киһи
этэ. Тугу эмит кэтэһэн, кэтэх тардыстан сытыа диэн саараама.
Мин оҕо сааһым аһынан-таҥаһынан дэлэйэ суох биэс уонус
сыллардаахха ааспыта. Оччотооҕуга кини сүрүн үлэттэн иллэҥ
буоллар эрэ, бултаан, балыктаан сыарҕа, куул муҥунан куобах,
балык аҕаларын өйдүүбүн. Саас кус кэлиитин саҕана бөһүөлэктэн
чугас Ойоҕос күөлүгэр баар дурдатытган тахсыа диэн саараама.
Ити билигин Ойоҕос күөлэ кураан охсуутугар уолан сытар, биһи-
ги оҕо сырыттахпытына дириҥ да дириҥ, киэҥ да киэҥ буолара.
Быһата, биһиги оҕолор баҕас олус астына, толло көрөр буоларбыт.
Сааскы сарсыарда уһугуннахха, түннүгүнэн күн күлүмүрдүү тык-
пыт, муостаҕа кус арааһа кэккэлэччи тэлгэммит буолара...
Балык ыамын саҕана эбэһээт илимниирэ. Өнөр эбэтин сор-
донунан, хаахынайынан элбэхтик эмсэхтээбит дьоммут. Ол да
иһин буолуо, биирдэ эмит дойдубар тахсарбар массыынанан айан-
наан иһэн, Эбэтгэн хараҕым араҕааччыта суох. Сайыҥҥы сорох
харата суох күннэргэ быһыылааҕа Куталаах күөлүгэр илим үтэ ох-
сон баран, балыгы тыынан сылдьан, ууну эрдиинэн күрэтэрэ уонна
түргэн үлүгэрдик күөс быччыыкатын туттара охсоро. Оннук түгэн-
нэргэ кинини батыһа сылдьар олус ымсыылаах, баҕалаах буолара.
Колхозка биригэдьиирдии сылдьан, сорох дьыл оҕус, ат сыарҕа-
тын мунунан дохуотугар аахсыбыт этин, арыытын, бурдугун тэл-
гэһэҕэ тиэйэн киллэрэрэ эмиэ улахан үөрүүлээх түгэн этэ. Ордук
убаһа этиттэн буолуо, биһиги оҕолор тугу эмит сэмсэлэнэ охсон,
82