Page 84 - Өнөрдөр Аҕа дойду сэриитигэр. I чааһа

Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта.
Сэриигэ улахан сүрэхтэниини Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу
сэрии историятыгар үчүгэйдик биллэр Ржев-Вяземскай пладцарм-
ҥа баар өстөөх бөдөҥ бөлөҕүн суох оҥорор сыаллаах Калининскай
уонна Арҕааҥҥы фроннар 1943 сыл кулун тутар 2-31 күннэригэр
ыыппыт кимэн киирэр улахан операцияларыгар барбыта. Өстөөх
бу туһаайыыга баар сэриилэрин улахан бөлөҕүн Москваҕа иккис
сорунуулаах кимэн киириигэ туһанар сыаллааҕа уонна онуоха олус
улахан суолтаны биэрэрэ. Манна «Центр» армияларын бөлөҕүн үс
гыммыт иккитин тутан турбута.
Сэриилэһии икки өттүтгэн олус тыҥааһыннаахтык барбыта.
Биһиги сэриилэрбит сууккаҕа баара эрэ 6-7 километры, ону даҕаны
элбэх сүтүктээх, инники сыҕарыйаллара. Элбэх хаан тохтуулаах бу
кыргыһыы Советскай Армияҕа өссө биир улахан кыайыыны аҕал-
быта - фронт линията Москваттан өссө 130-150 км. ыраах сыҕа-
рыйбыта. Ржев, Гжатскай, Сычевка, Белай уонна Вязьма куораттар
босхоломмутгара. Ити туһунан кэлин аҕабыт бу курдук ахтарын
оройуоннааҕы «Ленинскэй тэрийээччи» хаһыакка табаарыһа Ми-
хаил Прокопьевич Гуляев ахтыы-ыстатыйа суруйан бэчээттэппитэ:
«1943 сыллаах саас биһиги сулууспалыыр 29-с стрелковай
полкабыт Ржев куораты босхолуур иһин операцияҕа кыттыбыта.
Биэс түүннээх күн кыргыһыы кэнниттэн кулун тутар 5 күнүгэр
сарсыарда эрдэ, күн саҥа тахсан эрдэҕинэ.. өстөөхтөн куораты бу-
катыннаахтык босхолообуппут.
Командование бирикээһинэн немец сэриилэрин куораттан
тэйитэр, кэнники күннэргэ кимэн киириини сайыннарарга та-
быгастаах үрдэллэри былдьаталыыр охсуһууга барбыппыт. Биһи-
ги иннибитигэр сэрииттэн, баһаартан улаханнык эмсэҕэлээбит
дэриэбинэ көстүбүтэ. Немецтэр сэлиэнньэҕэ 100 метри чугаһа-
тан бараннар, күүстээх уоту аспыттара. Ручной пулеметунан
ытыалаһа сылдьан, атахпар чэпчэкитик бааһырбытым, уолаттар
көмөлөрүнэн бэрэбээски оҥорторон бараммын, сэрии хонуутут-
тан тахсыбакка быһаарыммытым. Бааһырыым даҕаны халымыр
соҕус быһыылааҕа - унуох тостубатах этэ.
Өстөөх бөҕөргөммүт позициятытган пулемет ьгтан күпсүйэр тыаһа
тохтообот. Сиргэ хаптайбыт биһиги буойуннарбыгыгар төбедөрүн өн-
дөтөр да кыах суоҕа. Саамай табыгастаах сиргэ түбэсҥиччэ мин баар
буолбут этим. Мин туһаайыыбынан өстөөх сэдэхтик ытыалыыр. Хан-
нык эрэ колхоз сарайын кэтэҕиттэн ьггыалаабьҥ биһиги атын ротабьҥ
пулеметун тыаһа эмискэ ах барбьҥа. Мин ол пулемет диэки сьгыл-
80