Page 10 - Сэрии кэмин оҕолоро 2 кинигэ

МҮРҮ нэһилиэгэ

тигинээн-таҕынаан олорор эдэр үлэһит дьоммутун сэриигэ имири хомуйан туох да
тутулуга суох ылбыттара. Ытабыл-соҥобул саҕаламмыта. Аҕаларбыт, убайдарбыт, бы-
рааттарбыт бары барбыттара. Сэрии уһаатаҕын аайы холкуоспут дьонун үчүгэйэ баран
испиттэрэ, Хаалбыт дьон: оҕонньор, эмээхсин, дьахтар, оҕо сүрүн үлэһит буолбуттара.
Үлэбит сүрүн хайысхата барыта фроҥҥа кыайыы иһин диэн буолбута. Хаалбыт дьон
ол иннигэр күүстэрин харыстаабакка икки сырдыгынан үлэлээбиттэрэ. Бу алдьархайга
даҕатан, 1941 сыллаах умайар уот кураан, сут таҥнары сатыылаан бэйэлэрэ да арыыч-
ча олорор дьону улаханнык айгыраппыттара. Эбиитин былааһы утары үлэлиир дьон
былааска кэлэн олороннор, манна эбиитин миэстэтигэр ол былааска илэмэ-салама
көтөр, дуоһунас иннигэр бэйэлэрин үлэһит дьоннорун хоргуйууттан, аас-туор олохтон
быыһыылларын оннугар донуостаан биэрэн бырааттарын, эдьиийдэрин, убайдарын
суорума суоллаабыттар эмиэ бааллара үһү. Ол түмүгэр тыылга хаалбыт үлэһит дьон
фроннааҕар ыарахан олоҕу уһансыбыттара.
1945 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Улуу Кыайыы буолар. Кыайыы кэнниттэн тута
И.В. Сталин пятилетката саҕаламмыта. Сэрииттэн тыыннаах эргиллибит саллааттар-
быт, тыылга хаалбыт, олоҕу уһансыбыт дьоммут кыайыыны аҕалбыт салайааччыбыты-
гар «Күн Сталин» диэн ырыанан пятилетнай былаан туолуутугар үлэ-хамнас үөһүгэр
түһэллэр. Онно кыра оҕолуун, кыргыттардыын улахан дьону кытта тэҥ режимнээх үлэ-
лээбиттэрэ. «Дойдуну чөлүгэр түһэриигэ» диэн девизтээх бастакы пятилетка сыллара
ситиһиилээхтик түмүктэммитин түмүгэр олохпут арыый тупсубута дииллэрэ.
Мин, сэрии бүтүүтэ төрөөбүт өрүөл, иккис пятилетка ортотуттан кэлин өттүгэр хол-
куос үлэтин сылааһын, тымныытын амсайбытым. Бастакы пятилетка бүтэһик сыл-
ларыгар, 1950 сылларга, холкуоска хоромньулаах кыылларга: күтэргэ, моҕотойго, ку-
туйахха — судаарыстыба былаан түһэрэр эбит. Бу былаан холкуос былааныгар киирэр
буолан, үөрэммэт мэник оҕолорго ол былааны сүктэрэллэрэ. Ону тэҥэ кыайан үлэ-
лээбэт кырдьаҕас оҕонньотторго бултаталлара. Оҕонньоттортон Алексеев Гаврил Его-
рович II (Кылаҥныыр), Копырин Родион Гаврильевич, Тарскай Николай (Чалбах)
олох тыһыынчанан күтэри өлөрөллөрө, холкуос былаанын аһара толороллоро. Биһиэ-
хэ, кыра оҕолорго, оскуолаҕа үөрэнэр оҕолор былааннарын эмиэ сүктэрэллэрэ. Моҕо-
тойу, кутуйаҕы биһиги, өтөх оҕолоро, бары бултуурбут. Оскуола оҕотун былаана хол-
куос былааныгар түһэринэн, ол аата мин 5 сааспыттан холкуоска үлэлээбиппин.
Маны таһынан биһиги олорор сирбит «Ситимнэһии» холкуос киинэ этэ. Хаппыыс-
та, моркуоп, хортуоппуй олордор, бурдук ыһар бааһыналардааҕа. Улахан типовой сы-
тыары дьиэ курдук тутуллубут үрдүк хотоннооҕо. Субай сүөһү кыстыыр хотоно биһиги
дьиэбит таһыгар баара. Маны таһынан, мин өйдүүрбүнэн, сааскы төрүөҕү тутар сы-
тыары хотону эмиэ улахан хотоҥҥо сыһыары туппуттара. Ол иһин ити хортуоппуй,
хаппыыста бааһыналарын сыыһын ыраастааһын эмиэ биһиги үлэбит буолара. Дьэ, бу
биэс саастаах дьон төһөнү дьаһайан үлэлиирбитин баһын-атаҕын билбэтим. Биһиги-
ни дьаһайан үлэлэтэр кыпадыапсык Бочкарев Михаил Степанович диэн баара. Туох
да сайыны быһа холкуос маҥхааһайдарын кэритэ сылдьан Новгородов Иннокентий
Николаевич диэн уоллуун сиэмэ ыраастыырбыт, кууллуурбут. Кыра уолаттары сир тиэ-
риитигэр, ыһыы үлэтигэр булуук оҕуһун мииннэрэ сылдьан үүрдэрэллэрэ. Хара сар-
сыардаттан киэһээҥҥи сиик түһүөр диэри бэйэлэрин кытта тэҥҥэ илдьэ сылдьатлара.
1955 сыллаахха олоччу ити үөһэ эппит үлэлэри топ курдук толорор бөтөстөр буолбуп-
пут. От үлэтигэр оҕуһу сүөһүлээн оҕус сиэтээччи бастыҥнара буолбуппут. Биһиги хол-
куоска оҕуһунан тартаран үлэлиир бурдук тартарар миэлиҥсэ (бадьайа) баар буолбута.
Ол иннинэ дьиэбит иһигэр бурдук тартарар биһиги, кыра уолаттар, үлэбит этэ. Биир
абааһы үлэбит тохтоон абыраабыта. Миэлиҥсэ оҕуһа эмиэ биһиги моойбутуттан түспэ-
тэҕэ. Олус сылаалаах абааһы үлэ этэ. Уһун күнү быһа икки оҕуһу үүрэн, икки уол ку-
руугу эргий да эргий буоларбыт. Холкуостаахтар сиэмэлэрин барытын тартарар этибит.
Сэрии кэнниттэн биэс уонус сылга диэри «Ситимнэһии» холкуоска дьон олоҕо быс-
тар мөлтөх этэ. Мин кыра сааспар быстарыы саҕана саас хара да бурдук суох буолара.

6