Page 101 - Сэрии кэмин оҕолоро 2 кинигэ

НАЙАХЫ нэһилиэгэ

1929 сыллаахха Хочолор олохтоохторуттан Чэриктэйгэ сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэ-
лии сылдьар Попов Иван Кононович-Күүстээх Куонаан уола ТОЗ тэрийэр. Биһиги эһэ-
бит Петр Федорович, эмиэ атыттар курдук, сылгы, ынах холбоон биир бастакынан кии-
рэр. Бары үлэни кыайар-хотор дьон уопсай үлэҕэ төбөлөрүн оройунан түһэллэр. Хара
өлүөхтэригэр диэри холкуоһунай үлэ туһа диэн олороллор. Сэрии иннинээҕи кыра хол-
куостар ынах сүөһү таһынан куурусса, сибиинньэ иитэллэрэ. Эбэбит сибиинньэ көрөр
этэ, эһэбит, ийэбит ыанньыксьггтыыллара. Атын дьонум хомуур үлэтигэр сылдьаллара.
1940 сыллаахха Илин Хочоттон улахан дьиэбитин ферма үлэһитгэрэ олороллоругар анаан
Арҕаа Хочоҕо Туора бэс диэн сиргэ көһөрөллөр. Бэскэ ветеринарнай-зоотехническай,
санитарнай уо.д.а. өттүнэн бары ирдэбиллэргэ эппиэтгиир улахан хотону туппуттара. Бу
хотону аҥаарын Дыгдаалга, аҥаарын Чаарыаска көһөрбүттэрэ. Дьон барахсан үлэлиир
да эбит, сөҕөҕүн эрэ. Билигин оннугу ханна да туппаттар. Ол дьиэбитин, эмэҕирдэр,
сууллаары да турдар, төрөөбүт уйабытын тиийдэрбит да көрөбүт. Сүүрбүт-көппүт, бор-
буйбутун көтөхпүт, куорсун анньыммыт дьиэбит күндүгүн даҕаны...
1941-42 сылларга кыстык олус кытаанаҕа. От-бурдук олох үүммэтэҕэ. Дьонум биир
күһүн 9 ынах сүөһүнү өлөрбүттэрэ. Икки ынаҕы хаалларан баран, биирин муус устарга,
от суох буолан, эмиэ өлөрбүттэрэ. Хаалбыт биир ынахпыт күкүргэ түһэн өлө сыспыта.
1942 сыллаахха саас, хаар ууллуута быһыылааҕа, Илин Хочоҕо өтөхпүтүгэр көһөн тиий-
биппит. Били иһээҕирбит ынахтаахпыт эрэ уонна атын сүөһү суох. Кыра бырааппыт
Бүөтүр чабычахха олорор, хаампат. Кэтириистээх Дьөгүөр кэм обургулар. Коля биһиги
оҕо көрөбүт, дьиэ дьиэлиибит. Дьиэбит диэн били сытыары салҕааһын аҥаар эркинэ
аһаҕаһын туруору эркиннээн, эһэм аах эрдэ кэлэн сабан оҥорбуттар. Сороҕун эһэм
көһөн кэлэн баран сыбаабыта. Арҕаа Хочоҕо Бэскэ олорор эрдэхпитинэ, син дьом-
мут балачча кууруссалаах этилэр. Көһүөхпүт иннинэ эһэм тымтайга симэн, Сыттык
биэрэгэр Березкиннар диэн бакенгцик бэртээхэй диэн бэйэлээх нууччалар бааллары-
гар эбиэс сиэмэҕэ уонна килиэпкэ атастаһан тахсыбыта. Ордубутун эһэбит төбөлөрүн
чууркаҕа ууран бысталаабыта, сиэтэхпит буолуо, өйдөөбөппүн. Көс малааһыныгар ол
хара бухааҥка килиэби сиэбиппит, биирдии быһыы чохоонноох. Арыыны сиирбитин
өйдөөбөппүн, эһэбит наар көбүөр оҥорон, сылаастыы сиэтэрэ олус да үчүгэй буолара.
Үйэбэр элбэх килиэби сиэтэҕим буолуо, ол тухары биирдэ да маннык дыргыйбыт сыт-
таах, минньигэс китиэби ол кэнниттэн айахпар уга иликпин. Ол кидиэп сыта син өргө
диэри балаҕан дьиэбит иһигэр баара.
Кэлин, университекка үөрэнэ сылдьан, Булуҥ оройуонугар таба ыстаадатыгар прак-
тикаҕа сырыттахпына, туундараҕа бурдукпут бүтэн хаалбыта, биригэдьиирбит уонна
наставникпыт дэлби арыгылаан уонча хонон кэлэннэр, быстара сыспыппыт. Эт киһи
айаҕар киирбэт, санааҕар үллэҥниир курдуга. Бэл, ол аҕалбыт бурдуктарын китиэбэ
ханан да өтөҕүм китиэбэр майгыннаабат этэ.
Аҕабыт «холкуос сыыппаратыгар» оройуоҥҥа үлэҕэ барбыт этэ. Ийэбит хонууга үлэ-
лиирэ, утуйа сытгахпытына, барар-кэлэр эбит. Эһэбит биһигини көрөр-аһатар уонна
балыктыыр. Буордаах диэн өтөхпүтүттэн икки километр тэйиччи Хаһыы күөлүгэр сор-
доҥнуур, кыһытайдыыр. Сайын «тык» курдук сайылаабыппыт, кыһынын быстарыы
кытаанаҕа буолара: бэс сутукатын, сүөһү кур тириитигэр тиийэ, куобах атаҕын кытга
үтэн сиирбит. Саас харалдьык таҕыста даҕаны уҥуохтаах отону итигэстиирбит. Балык
ыама саҕаланнаҕына, үрэхтэргэ, күөллэргэ эһэбит туулаан, ардьалаан, фермаҕа балык
таһарбыт. Кыталыктаах диэн сир күөлүттэн мас сүгэһэргэ кыра тымтайынан быраа-
тым Колялыын хас күн аайы уочаратынан балык таһарбыт, уонтан тахса километр
ыраах аара суолбутугар иигиллэн турар эһэ сохсото баара. Куттанар этибит, «иһирдьэ
киирбэт буолуҥ» диэн сэрэтэллэрэ, онон аттынан ааһан, атын сиргэ сынньанарбыт.
Улаатан истэхпит аайы эһэбит биһигини батыһыннара сылдьан дьиэ ис-тас үлэтин,
уу-мас бэлэмин толортороро, кииһилэ, моонньоҕон, дөлүһүөн, сугун хомуйтарара,
сиэмэ итигэстэтэрэ, кутуйах быталатара. Дьаарыҥса сиэмэ бытатын лэппиэскэтэ бэйэ-
тэ саахардаах курдук ыылаах буолара. Ыппытын батыһыннаран, көччөххө кус оҕолоон.

97