Page 224 - Сэрии кэмин оҕолоро 2 кинигэ

СУОТТҮ нэһилиэгэ

Өссө борохуот таһаҕас аҕаллаҕына, куруус кыайтарбатаҕына, эмиэ алаастан аҕалан
көмөлөһүннэрэллэрэ. К.элин дьоммут кэпсиир этилэр — ол саамай ыарахан үлэ этэ
диэн. Кууллаах бурдугу иккилии буолан таачыканан сыыр үрдүгэр нэһиилэ таһаарар
этибит дииллэрэ. Данньа аһаабакка сылдьар, таҥаһа-саба да мөлтөх дьону ыҥкыбы-
дылар «түргэнник да түргэнник» диэн ыгыы-түүрүү бөҕө буолар үһүлэр. Маайа, элбэх
кыра оҕолоох буолан, чугас дьиэ эргин үлэлиирэ. Итии аһылыкка отчуттарга лэппиэс-
кэ оҥорсоро. Күһүөрү холкуос арыытын оргутан, дьэҥкирдээн тоҥорон туттарар. Ол
эмиэ наһаа эппиэттээх, ыарахан үлэ. Булууска киллэр, таһаар — эрэйэ элбэх. Эбэ-
бит эрэйдээх, көрбөт да буоллар, үлэ бөҕөлөөх этэ. Кыһыннары-сайыннары холкуоска
ынах быата хатар. Ханнык эрэ тэрилтэ сылы эргиччи кылынан муҥха ситиитин хат-
тарар этэ. Эбэбит эрэйдээх икки ньилбэгэ, икки сотото эргиччи сырҕан баас буолара,
сиэл, кыл абырыа дуо. Сэрии кэнниттэн ситии хатыыта тохтообута. Быа эрэ хатара.
Сүүһүнэн көлөһүн күнүн аахсан, ол быыһыгар оҕо көрсөн, бурдук тардан, көмө бөҕө
этэ. 10-лаах Еля оҕуруокка үлэлиирэ. Ийэтинээн 1,5 нуорма лэппиэскэ ылаллар. Биир
Миичэкэ диэн киһи курдук ааттаах кыра саха боруода ынахтаахтара. Сарсыарда аайы
суораттаах күөрчэх сиирбит, утуйарбытыгар тымныы суорат иһэрбит, кыра оҕолор үүт
иһэллэрэ. Кыһын эһэлэрэ тирбэҕэлээбит отугар эбии аймахтара Айах Хабырыыс күһүн
боруу, сэки отун ходуутуттан бэрсэрэ. Миичэкэ саас бор буолан, кимнээҕэр үчүгэйдик
сыл тахсара. Саас аайы сыл тахсыбыт борооскутун арыы-эт, заём араас түһээн иэһигэр
холкуоска биэрэллэрэ. Эмиэ саҥа ньирэйинээн эрэ хаалара. Эһэлэрэ, 90-лаах оҕон-
ньор, сиэннэрин иитиһээри, кыһыннары-сайыннары атынан дьаам таһара. Өрүскэ аа-
лынан дьону таһарга көмөлөһөрө. Түүнүн хомоҕо илимнээн, өрүс балыгын таһаарар.
Эдьиийим Маайа ону мииннээн, лапсалаан, 10 кэргэн син аһаабыт курдук буоларбыт.
Сороҕор улахан баҕайы сордоҥнору аҕалара. Ону сиир үчүгэй да буолара. Билигин мин
ону наһаа күндүтүк саныыбын.
1943 сыллаахха сайын биир күн утуйа сыттахпытына, ийэм ойутан туруоран, ханна
эрэ илдьэ барда. Өр баҕайы хааман, Кыһыл Кырдалга тиийбиппит. Киһи бөҕөнү строй-
датан эрэллэрэ. Барыта байыаннай дьон. Аҕыйах соҕус атаарааччы баара, ытаһыы-
соҥоһуу бөҕө. Өр буолбата, барыларын стройунан биэрэк диэки илтилэр. Биһиги
кэннилэритгэн эккирэтэн, аҕыйах соҕус киһи бардыбыт. Эбэм, эдьиийим хайыы-үйэ
онно, биэрэккэ киирбиттэр. Ийэм тоҕо Кырдаллаабыта буолла, быһа биэрэккэ киир-
бэккэ. Наһаа улахан борохуот кэлэн турара, дьону киллэрэ туратлара. Киэһэ боруҥуй
буолуута киллэрэн бүппүттэрэ. Онно 600-800-чэкэ киһи сэриигэ барбыта дииллэрэ
кырдьаҕастар. Чуолкай ахсаанын айыы таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Уус Атдан танык-
таах өттүн онно тобоҕолообуттара, ол улахан хомуурга диэн кырдьаҕастар ахталлара
кэлин. Борохуот үстэ хаһыытаан баран, турбата салгыны хара буруонан ыһааран, тус
хоту бара турбута. Барааччылар быраһаайдаһар хаһыылара ыраахха диэри иһиллэр этэ.
Биэрэккэ хаалбыт атаарааччылар борохуот көстүбэт буолуор диэри ытаһан-соҥоһон,
борук-сорукка дьиэбитигэр тарҕаспыппыт. Онно Степанов Гаврил Ачексеевич быраата
Прокопийдыын иккиэн бииргэ барбыттара, иккиэн тыыннаах эргиллэн кэлбиттэрэ.
Биһиги күтүөппүт Гоголев Петр Афанасьевич (Бөтүрүүскэ) эргиллибэтэҕэ, өлбүтэ...
Дьоммут күһүн сир тоҥуута оттоон арыыттан тахсаат, сиэмэҕэ үлэлии барбыттара.
1943-44 сс. соҕуруу Ымыйахтаахха мыраан анныгар турар илин өттүнэн ааннаах, эркин
аайы үстүү түннүктээх, чуулааннаах, улахан баҕайы саха оһохтоох, буор муосталаах
киэҥ баҕайы ампаар дьиэ — Парников Хабырыыс уус кыһыҥҥы дьиэтэ баара. Ман-
на сүөһү көрөн кыстаары көһөн барбыппыт. Дьиэлээхтэр 4-лэр, биһиги 6-быт. Дьиэ-
лээх аарыма кырдьаҕас, 2 уола сэриигэ баран өлбүт, бэйэтэ ыалдьан өлөөрү сылдьар
ыар кэмнэрэ эбит этэ. Кыыһа ыарыһах, нэһиилэ сылдьар, үлэлээбэт, инбэлиит этэ.
Уонна кинилэргэ биһиги саҥаспыт Ааныс баар. Улахан уола — сэриигэ, кыра уола,
15-тээх уол, сиэмэ итигэстээбитин иһин хаайыыга ыыппыттара, иккиэн өлбүттэрэ. Бу
3 сэрии тулаайаҕын аймахтара Парников Терентий Ефимович көрөн-харайан, илдьэ
сылдьара. Биирэ — абаҕата, биирэ — эдьиийэ. Аттыбытыгар үөһэ кырдалга Өлөксөй

220