Page 311 - Сэрии кэмин оҕолоро 1 кинигэ

IIЛӨГӨЙ нэһилиэгэ

уонна арыы 30% чэпчээбиттэрэ. Ити курдук, 1951-52 сс. сыананы чэпчэтии политиката
салҕанан барбыта.
Сэрии кэмигэр холкуоһунай демократия тутуһуллубатаҕа. Кыайыы кэнниттэн ол
сыыһа быһыы көннөрүллүбүтэ. Холкуоһунай устаап балаһыанньалара тутуһуллан бар-
бытгара. Холкуостаахтар уопсай мунньахтарын быһаарыытынан былааны таһынан
иитиллэн турар сүөһүнү наадаҕа тутталлара көҥүллэммитэ.
Сэрииттэн эргиллэн кэлбит уонна үлэ фронугар сылдьыбыт дьон сайабылыанньа
быһыытынан биирдии ынаҕы чааһынайга ылар бырааптаммыттара. Ол курдук, үлэ
фронуттан эргиллэн кэлбит мин абаҕаларым Дьаакып уонна Өлөксөй Троевтар биир-
дии ынаҕы ылбыттара. Хата, сэрии кэнниттэн өҥ дьыл саҕаланан, дьон өрө тыынан
күүс ылалларыгар көмө буолбута. Сэрии кэмигэр үөрэххэ нолуок төлөнөр эбит буол-
лаҕына, ол сотуллубута. Ол көмөтүнэн, мин Бүөтүрдүүн уонна Еленалыын орто ос-
куоланы бүтэрэр дьолломмуппут. Дьоммут биһигини үөрэттэрэр туһугар туохтарын да
кэрэйбэтэхтэрэ.
Идэни талыы тирээн кэлбитигэр аҕам юридическайга киир диэбитэ, мин сөбүлэспи-
тим. Битигин ону кэмсиммэппин. Эдьиийим Елена быраас буолбута. 1956 с. Иркутскай
медицинскэй институтун бүтэрбитэ. Билигин 87 сааһын туолан олорор дьоһун киһи.
Бүөтүр историк буолбута, билигин историческай наука дуоктара, бэрэпиэссэр.
Ол саҕанааҕы үлэ үрдүк көрдөрүүтүн туоһулуур «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу сэрии-
тин кэмнэригэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл этэ. Маннык мэтээлинэн биһиги
аҕабыт, абаҕаларбыт Өлөксөй уонна Дьаакып наҕараадаламмыттара. Сэрии кэнниттэн
«Ийэ буолуу» мэтээл I степенинэн ийэбит бэлиэтэммитэ. Ийэбит өссө ыраахтааҕы-
лаах олоҕу кытта сэбиэскэй кэми баттаһан олорбута. Кини, төһө да ыарахан буоллар,
сэбиэскэй кэми олоҕун дьоллоох кэминэн ааҕар. Олоҕун тиһэх күннэригэр диэри
ийэбит 25 солкуобай биэнсийэни ылара уонна тоҕо билигин үлэлээбэтим кэннэ бач-
ча элбэх харчыны биэрэллэрий диирэ.
Ол саҕана, киһи өйдөөбөт быһыылара тахсаллара. Кэлин биһиги харахпыт далыгар
киирбит докумуоммут быһыытынан, Саха АССР норуодунай комиссардарын Сэбиэтин
1945 с. балаҕан ыйын күнүнээҕи кистэлэҥ докумуонугар этиллэринэн, «Якутторг» 1-кы
№-дээх остолобуойун туох баар малын-салын кытта барытын Совнаркомҥа бэриллэр
диэн ыйыллыбыт. «Наркомторг быыстала суох сабыылаах остолобуойу наадалаах бо-
родууктанан хааччыйыахтаах» диэн суруллубут. Маны таһынан, сэбиэскэй уонна пар-
тийнай уорганнар үлэһиттэрин литернэй остолобуойунан хааччыйарга диэн бу сурук
эбээһинэстээбит. Мантан көстөрүнэн, ол да саҕана үөһээ былааска турааччылар хаһан
да бэйэлэрин иннилэрин умнубатахтар эбит. Маны боростуой норуот хантан билээх-
тиэй? Оннооҕор сэрииттэн эчэйэн кэлбиттэр маннык чэпчэтиинэн туһамматахтара.
Мин убайым Лэгэнтэй уоттаах сэриигэ 1942 с. киирбитэ. Европа дойдуларын: Украи-
наны, Белоруссияны, Молдавияны, Венгрияны, Чехословакияны босхолооһуҥҥа кыт-
тыбыта, этэҥҥэ тыыннаах эргиллэн кэлбитэ. Бүтэһигин Борно куорат кытыытыгар
араанньы буолан, «Хорсунун иһин», «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээллэрдээх дой-
дутугар эргиллибитэ. Кэлин Аҕа дойду сэриитин уордьанын I степенин биэрбиттэрэ.
Оройуоннааҕы паспортнай остуол начаалынньыгынан өр сылларга үлэлээбитэ, майор
буолбута. Кини салайар паспортнай остуола өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥнар ахсааннары-
гар киирсэрэ. Лэгэнтэйи 55 сааһыгар биэнсийэҕэ таҕыста диэн матыыптаан уурап-
пыттара. Төһө да элбэх араанньылаах буоллар, убайым ыалдьар диэн тугун билбэтэҕэ.
Биэнсийэҕэ тахсан баран баралыыстаан хаалбыта... Сэрии бэтэрээнигэр ИДьМ-ын са-
лалтата ол курдук хаҕыстык сыһыаннаһан турар...
Атын убайым Николай Семенович сэрииттэн кэлэн баран, Омскайдааҕы милиис-
сийэ оскуолатын бүтэрбитэ. Балачча өр уорганнарга үлэлээн баран, доруобуйата кыай-
бакка уурайбыта уонна киинэҕэ үлэлэспитэ. Эрдэ олохтон барбыта.
Ити курдук сэрии саҕанааҕы аас-туор олох мин өйбөр хатанан хаалбытын сырдата
сатаатым. Ол саҕанааҕы дьон өйө-санаата, дьулуура барыта Кыайыы туһугар анаммыта.

307