Page 310 - Сэрии кэмин оҕолоро 1 кинигэ

НЛӨГӨЙ нэһилиэгэ

быраатын, кэргэнин атаарбатах ыал суох этэ, сэрии хас биирдии ыалга ыҥырыыта суох
киирбитэ. Холкуостарга аҥаардас оҕо-дьахтар, кырдьаҕас өттө хаалбыттара. Кинилэр
дьарамай санныларыгар сэрии саҕанааҕы ыар үлэ сүктэриллибитэ. Ону тэҥэ оҕолорго
туох да чэпчэтии суоҕа, улахан дьону кытта тэҥҥэ сэрии туох баар ыарахаттарын үл-
лэстибиппит, үгүстэр тулуйбакка өлбүттэрэ.
Сэрии сыллара сут-кураан аргыстаммыттара. Ханна эрэ кыра да күөх быктаҕына, тута
аһыҥа кубарыччы сиэн кэбиһэрэ. Аһыҥаны угары оҕо-дьахтар туруммута. 1 миэтэрэ ди-
риҥнээх, 60 см кэтиттээх траншеяны хаһарбытын билигин да өйдүүбүн. Ол да буоллар,
бу үлэ туһата олох кыра этэ. Сэрии саҕаланаатын кытта карточнай систиэмэ саҕалам-
мыта, ол курдук биир үлэһиккэ 400 гр килиэп, иитимньигэ 300 гр быһыллыбыта. Бу
систиэмэ холкуостаахтарга тарҕаммата, инньэ гынан тыаҕа ордук элбэх киһи өлбүтэ.
Сут содулун, аччыктааһыны хайдах эрэ мүлүрүппүт киһи диэн санаанан салайтаран,
1941 с. Уус Алдан оройуонун Ситэриилээх кэмитиэтэ алтынньы 16 күнүгэр уураах ылым-
мыта. Онно сөп түбэһиннэрэн холкуостар салалтатарыгар муҥхаҕа кэлбит балык 5%-нын
балыксыттарга биэрэр көҥүллэммитэ. Ол эрээри бу дьаһал биллибэт биричиинэнэн олох-
хо киирбэтэҕэ. Онтон сылтаан балыксытгар кэргэннэрэ эмиэ аччыкгаабьггтара.
1941-42 сс. ардах олох түспэтэҕин кэриэтэ этэ. Киһи тулуйбат куйааһа турбута. Дьон
эрэ буолбакка, сүөһү бөҕө кырыы-кырыытынан өлбүтэ. Тот киһи аччыктаабыты өй-
дөөбөт дииллэрэ кырдьык буолуо, ол саҕана аччыктааһыны билбэтэх киһи бу тыллары
сатаан өйдөөбөтө буолуо дии саныыбын. Төһө да аччыктаан өлөн эрдэллэр, холкуос
сүөһүтүн уоран сиир туһунан ким да өйүгэр киирбэт этэ. Оҕолорго ыйга 3 киилэ бур-
дук бэриллэрэ. Ыйдааҕы нуормабын тиэрдээри, бурдукпун ууга хааһылаан сиэтэллэ-
рин өйдүүбүн. Өссө күн өрүү-өрүү ымдаан биэрэллэрэ. Лэппиэскэ туһунан түһээн да
баттаппат этибит.
Күһүн от үлэтин кэнниттэн үөрэхпит саҕаланар, сынньанар эҥин туһунан маҥкы-
бытыгар да оҕустарбатахпыт. Билигин өйдүүрбүнэн, уонча чугуун иһити тула олорон
хааһыбытын буһарынар этибит.
Сайын үлэ күнэ сарсыарда 5-6 чаастан саҕаланара. Оҕолорго кытта үлэ күнүн нуор-
мата ааҕыллара, босхо үлэлиирбит. Кыайан үлэлээбэт киһи диэн санааҕа да суоҕа, ким
эрэ бэйэтин кыаҕынан син биир тугу эрэ гынара. Эдьиийбит Киристиинэ эмиэ кыайан
хаампатар да, дьиэ иһигэр барытын оҥороро. Туох баар дьиэ үлэтин олоппоско олорон
баран, ону сыҕарыта сылдьан толороро. Ол быыһыгар фроҥҥа диэн ичигэс таҥаһы
тигэрэ, бурдук туорааҕын ыһыыга диэн сүүмэрдиирэ. Тохтубут эбэтэр хараарбыт, ону
кытта ыарыылаах туораахтар ыһыыга барар сиэмэттэн араарыллан туспа куулга кутул-
лаллара. Бу үлэ саас күн уһаабытын кэннэ толоруллара. Киристиинэ бурдук туорааҕын
талара, киниэхэ бырааппыт Петя көмөлөһөрө.
Холкуос кыладыапсыга К.К. Дегтярев (Кэтэриинэ Көстөкүүнэ) ыһыы сиэмэтин бэ-
йэтэ тиэйэн аҕалара. Ыйаан Киристиинэҕэ туттарара, ыйаан төттөрү ылара. Аймахпыт
Өлөксөй (Өкчөөнөй) уол, оччолорго 7 эрэ саастааҕа, үлэһиттэргэ ыһык таһара. Оҕуһу-
гар кыайан ыттан олорбокко, дьон олордоро, биирдэ да ыһыгын хойутаппатаҕа.
Төһө да ыарахан буоллар, кыайыыга ким да саарбахтаабат этэ. Сэрии бүтэһик сылла-
рыгар мин Бороҕоҥҥо Мүрү орто оскуолатыгар үөрэнэр этим. Биир үтүө күн дириэк-
тэрбит Степан Константинович Дьяконов барыбытын аактабай саалаҕа мунньан баран,
Кыайыы буолбутун, сэрии бүппүтүн туһунан биллэрдэ! Ол күнү мин олус үчүгэйдик
өйдүүбүн. Өссө ол күн үөрэммэккэ өрөөбүппүтүн өйдүүбүн. Үөрүү өрөгөйө онно этэ!
Иэдээн да кэмнэр кэлэн ааспыттар эбит... Ол саҕана аччыктааһынтан, тоҥон-ха-
тан, ыарахан үлэттэн Саха сирин нэһилиэнньэтиттэн тыылга 65256 киһи өлбүтэ диэн
архыып матырыйааллара кэпсииллэр. Бу сыыппара кыргыс хонуутугар охтубут буойун-
нар ахсааннарынааҕар таһыччы улахан.
Сэрии кэнниттэн дьон олоҕо быдан чэпчээбитэ, ол курдук бары нолуоктартан
босхолообутгара. Ас толуоннара 1947 сылтан суох оҥоһуллубутгара, килиэп, куруппа,
уо.д.а. аһылыктар 10% чэпчээбиттэрэ. 1950 с. сыана эбии түспүтэ. Ол курдук, килиэп

306