Page 146 - Неизвестное название

«Саамай бастаан туохтан да ордук кыһанар кыһаныыбыт буолуоҕа: үөрэх тэлгэнэн дьон суругу
билэллэригэр, Бу суол, биһиги санаабытыгар, ситиһиллиэ этэ дьон ускуоланы элбэхтик тэрийэн, оҕо-
лорун кыһанан үөрэтэллэрэ буоллар, итигэннэ бу дойду үөрэҕин бүтэрбит оҕолор үрдүк үөрэххэ барал-
ларыгар-үбүнэн алгыыллара буоллар, истипиэндийэ диэн ааттаан.
Иккис суол кыһаныыбыт буолуоҕа бэйэбит туттунан олорор дьаһалбыт көнөрүгэр, кырдьыктаах
дьүүл дьүүллэнэн баттабыл-атаҕастабыл аччыырыгар.
Үсүһүнэн, биһиги күүспүт тиийэринэн кичэйэн көрүөхпүт бэйэбит наадабытын, кыһалҕабытын
бэйэбит билэн, сүбэбитин-санаабытын холбоон олохпут тупсан дьон кыһалҕата-эрэйэ суох олороругар.
Төрдүһүнэн, биһиги кыһаныахпыт дьон майгыта-сигилитэ тупсан көнөрүгэр куһаҕан быһыы-май-
гы хааларыгар.
Бэсиһинэн, былыргы бэйэбит төрүт өбүгэлэрбит хайдах-туох быһыылаахтарын-майгылаахтарын
билэн иһитиннэрэргэ баҕалаахпыт...»
Сахалыы тыллаах «Саха саҥата» сурунаалы таһаарбыт дьон ситиһэ сатыахтаах сыаллара итин-
никтэр этэ. Ити эрээри Россияҕа даҕаны оччолорго үөрэхтээһин саҥа киирэн, сайда сатыыр кэмэ
этэ. Ол курдук, «Вестник воспитания» диэн киин Россияҕа тахса сылдьыбыт сурунаал 1906 с. 1-кы
нүөмэригэр ааҕабыт: «Если тот же темп роста нашей общественной культуры мы сохраним и в бу­
дущем, то для достижения всеобщей грамотности мужчин... понадобится 180 лет, а для достижения
всеобщей грамотности женщин потребуется больше 280 лет».
Сурунаал үлэһиттэрэ ааҕан көрүүлэринэн, Россия бүттүүн үөрэҕириини 2186 с. эрэ ситиһэр
кыахтааҕа. Онтон Саха сиригэр оччолорго бүттүүн үөрэхтээһин туһунан түһээн да баттаппат
этилэр. Статистика сыыппаралара кэпсииллэринэн, 1917 с. Саха уобалаһыгар 173 оскуола баарыт-
тан 164-дэ биирдии, 5-һэ иккилии, үстүү кылаастаах этилэр. Итини таһынан 4 орто оскуола баара:
реальнай училище, дьахтар гимназията, учительскай семинария уонна дьахтар епархиальнай учили-
щета. Онтон үөрэнэр саастаах оҕо 90,9 % - на оскуолаҕа сылдьыбат, үөрэммэт этэ. Тыа улуустары-
гар балаһыанньа хайдаҕын киһи этэ да барбат.
Холобур, Бороҕон улууһун ылан көрөр эбит бу-
оллахха, улууска баар 6 оскуолаҕа алта учуу-
тал 42 оҕону үөрэтэрэ. Сэттэ таҥара дьиэтигэр
сэттэ аҕабыыт үлэлиирэ. Улуус үрдүнэн 3960-ча
кыстык, 3370-ча сайылык дьиэ баарыттан муос-
талааҕа 400-чэни кыайбат этэ. Халааҥка оһох
тарбахха баттанара, куоракка киирэн тахсыбыт
дьон электрической уоту, телефону, велоси­
педы, киинэни сөҕөн, махтайан туран кэпсээн
оҥостоллоро. Тыа сиригэр сылытар, сырдатар
оһоҕунан көмүлүөк буолара, кыраһыын, чүмэчи
сэниэ ыалларга дэҥҥэ көстөрө.
Олунньутааҕы революция Саха сиригэр
хаан тохтуута суох барбыта. 1918 с. тохсунньу-
га уобалас Земствотын мунньаҕа буолбута. Ити
мунньахха В.В.Никифоров уобалас быраабатын
бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Земствоны
кини, ыраахтааҕы былааһын саҕаттан өр дьа-
ныһан туруорсубут киһи, баҕарбыт баҕата дьэ,
олоххо киирэр кэмэ кэлбитин курдук ылынан,
күүскэ үлэлээн киирэн барбыта. Ол эрээри Зем­
ствоны Советтары тэрийиэхтэрин баҕарар со-
циал-демократтар эрэ буолбакка, ыраахтааҕы
былааһын саҕана көҥүл айбардаан олорбут тыа
сирин баайдара кытта утарбыттара. Сотору ох-
суһуу улам сытыырхайан, уобаласка политиче­
ский күүстэр бөлөхтөһүүлэрэ үөскээбитэ.