Page 169 - Неизвестное название

ТОЙОН MYPY УУЛАНА УОННА УОЛА СЫЛДЬЫЫЛАРА

Тойон Мүрү уола уонна уутуйа сылдьыбыт кэмнэрдээҕэ наукаҕа эрдэ биллибитэ. Ону бэрт элбэх
былыргы үһүйээннэр, номохтор, сурукка-бичиккэ тиһиллибит докумуоннар да итэҕэтиилээхтик
туоһулууллар. Ол курдук, 1925-1927 сс. манна үлэлээбит ССРС НА үлэһиттэрэ, чуолаан А.А.Гри-
горьев: «Мүрү Эбэ сорох угут сылларга уутун Өлүөнэ өрүскэ түһэрэр эбит», — диэн суруйуута да
туоһулуур. Мантан сыаналаатахха, Мүрү күөлэ сорох сиринэн кэҥии, сирин мууһа ууллан, биэрэк-
тэрэ сиҥнэ турбута чуолкай.
Алаас хоту халдьаайытын быллаардарын ардай мууһа ууллан, кэмиттэн-кэмигэр көҥүрүттэн
түһэр. Ону 2019 с. сайыныгар Мүрү бастакы №-дээх орто оскуолатын «Мүрүйээдэ» лааҕырын оҕо-
лоро илэ харахтарынан корен итэҕэйэн тураллар. Сэттэ күн устата Эбэни туда сатыы хаамыыга
сылдьыбыт лааҕыр оҕолорун ити түгэн улаханнык соһуппута. Тутуу учаастагын пилораматын илин
өртүгэр Эбэ биир быллаарын буора сиҥнэн муус болгуо килэйэн тахсыбыта. Сир аннынааҕы муус
болгуо күн уотугар ууллан үрүйэ буолан сүүрбүтэ. Ити түгэни киинэҕэ устан, хаартыскаҕа түһэрэн,
күннээҕи сурунаалбытыгар бэлиэтээбиппит. Итинтэн сыаналаатахха, баҕар баара суоҕа 300-тзн эрэ
тахса сыллар бэтэрээ өртүлэригэр да Мүрү күөлэ сорох сиринэн кэҥии, сирин мууһа ууллан, биэрэк-
тэрэ сиҥнэ турбут буолуон сөп курдук.

Эбэ уута кэлин 100-110 сс. көҕүрүүр, уолар эрэ. Үөрэхтээхтэр ааҕан көрүүлэринэн Мүрү
1932 с. 152 мөлүйүөн кубическай метр уулаах эбит буоллаҕына, 1965 с. - 80, 1976 с. - 20-чэ
эрэ мөлүйүөн кубическай метр уу саппааһа баара. Күн бүгүн өссө аҕыйаан баара эрэ 10 мөлүйүөн
куб.метр курдук дьэбэрэ бадарааннаах уута ордон сытара биллэр. Билигин төһө да угут дьыллар
кэллэхтэринэ Мүрү Эбэни былыргы чөлүгэр түһэрэр кыах суох. Оннук, уу үрдүгэр олорон уута
суох хаалыыбытыгар үксүгэр бэйэбит буруйдаахпыт. Ол курдук, күөлү эккирэтэн күөл кытыы-
тыгар элбэх саҥа дьиэ-уот тутуллубутун түмүгэр Мүрүгэ эбии уу киллэрэр кыаллыбат буолла.
Күөл сыҥаһатынан (террасатынан) көрөн холуйдахха, Мүрү алааһа билиҥҥи Бороҕон бөһүөлэгин
Эбэ кытыытынааҕы дьиэлэрин түннүктэрин үөһэ баайыытынан курдук уунан туолан турбута мэл-
дьэһиллибэт чахчы эбит. Ол эбэтэр Мүрү алааһын билигин массыына сүүрэр кырдаллара, Эбэ бары
арыылара уу анныгар сыппыттар.
Ол сахтарга Эбэ муҥутаан уутуйа сылдьыбыт буолуон сөп. Ону Тойон Мүрүнү научнайдык кэ-
тээн көрүү докумуоннара да туоһулууллар. Ол курдук, 1791 с. Мүрүгэ сылдьыбыт үөрэтэр-чинчийэр
экспедиция бэлиэтииринэн, оччотооҕу Тойон Мүрү күөлүн иэнэ 127 кв.км., саамай дириҥэ - 14-12
былас дэнэр. Эбэ уутун саппааһа 314 куб.м, эбит. Оттон ити Сэһэн Ардьакыап Үрүҥ Ыраахтааҕыга
тиийэ сылдьыбыт, Томтор бастакы таҥаратын дьиэтэ тутулла турар, Бороҕон улууһун бырааба-
та саҥа олохсуйа сатыы сылдьар саһарҕалаах күннэрэ этэ. Үһү-бадах үһүйээннэргэ кэпсэнэринэн,
таҥара дьиэтин манна үтүмэн үйэлэр түгэхтэриттэн үүнэн турбут сиэри-туому толорор кэрэх маста-
ры кэрдииттэн саҕалаабыттар. Оччолорго Томтор Кэрэхтээх диэн ааттанара эбитэ үһү. Уос номоҕор
кубулуйан дьон өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥмит ити кэми бороҕоттор «Улуу мотуок» кэмэ этэ
диэн ахталлар. Туйма үрэх хаатын таһынан таһымнаан уутун Өлүөнэ өрүскэ суккуйбута. Сир-дой-
ДУ УУга былдьанан, оттуур ходуһа биллэрдик кыараабыта. Аҥаардарыгар диэри ууга олорон хаал-
быт аарыма тиит мастар умнастара кубарыһа хатан туралларын күн бүгүн да булан көрүөххэ сөп.
Ити сылларга сир-уот былдьаһан, үҥсүү-хассыы аһара элбээбитин, архыыпка харалла сытар суут-