Page 173 - Неизвестное название

YTУМЭ11 ¥ Й ЭЛ Э1’ Б Ы Ы СТА РЫII СЭ ГЭ
"■И.. ' LI 11 . I -f ■' ‘* •■ ■**~'-''Ч~' ■*'. • •?»* <J *1>Х.*~ДЙ

САБАРАЙДАР
Биллиилээх краевед И.В.Гоголев - Бурҕас ыһаллара. Өлбүт киһилэрин тэбиэх маста-
«Бороҕон улууһун Сабарайдара» кинигэтигэр ан, сылгылаан, чаҕар киһилээн көмөллөрө
суруйарынан, «XIX үйэ саҥатыгар Дойду Саба- кэпсээн буолар. Оттон өлбүт киһини сылгы­
райын уонна Тыа Сабарайын аҕатын уустарын лаан көмүүлэр эрдэтээҥҥи сахаларга баара
олохтоохторо бэйэлэрин баҕа өттүнэн нэһилиэк биллэр. Ити историяҕа биллэринэн, Минусин
тэринэннэр, айан-тутан, эйэ дэмнээхтик бул- хотоолугар б.э.и. кэлбит хуннар этэрээттэрэ
куһан-букунаһан олордохторуна, Өктөөбүрүскэй - кыргыстар кэлэн, олохтоох хакастар өбүгэ-
өрөбөлүүссүйэ буолуоҕуттан ыла, олох укулаа- лэрин (хакас-һака аз - һака-саха) бас бэрин-
та тосту уларыйар долгунугар оҕустаран улуус- нэрэр кэмнэригэр Ангаранан Байкалга, онтон
тары, нэһилиэктэри араарталаан-холботолоон, Орто Өлүөнэҕэ тиийэ олохсуйбут саха биир
ааттарын уларытан, саҥалыы тэрийии түмүгэр бастакы биистэрэ буолуохтарын сөп.
үгүс нэһилиэктэри эһэннэр, атын нэһилиэктэргэ Илин эҥэргэ Суотту диэки, ити бастакы кэ-
холбообуттара. Биир оннук нэһилиэгинэн урукку лии сахаларга сыһыаннаах атылыы түгэннэр
Бороҕон улууһун Сабарай нэһилиэгэ буолар...». элбэхтэрэ киһини соһутар. Олортон сылыктаа-
XX үйэ түөрт уонус, биэс уонус сылларыгар тахха, үһүйээннэргэ кэпсэнэр Туймаада-Чыҥаа-
урукку Сабарай нэһилиэгиттэн ордон сылдьар да-Абакайаада эбэтэр Сайсары-Сарабай-Саба-
кырдьаҕастартан тоҕо нэһилиэкпитин Сабарай рай-Сабар Тойон да Орто Өлүөнэҕэ биир кэмҥэ
диэн ааттаабыттарай диэн ыйыттахпына, түҥ кэлбит курдуктар. Суоттуга Хоноҕор бөһүөлэ-
былыр Мүрү эбэ Чомчоҕойугар бэрт кырдьаҕас гиттэн хоту диэки сытар Дойду Сабарайын си-
Сабарай диэн ааттаах эмээхсин олорбута үһү, ригэр-уотугар Ымыйахтаах күөл тулатынан
кэргэнин туһунан тугу да кэпсээбэттэрэ. Ол дьон-сэргэ түҥ былыргыттан бултаан-алтаан,
саҕана Эбэбит хас да күөллэрдээх улуу ходуһа балыктаан олорбуттара биллэр. Ол туһунан
сирэ эбитэ үһү. Эмээхсин бодооҕура кырдьан ба­ С.А.Федосеева «Ымыйахтахская культура севе­
ран, биир күһүөрү сайын ыалларыгар күүлэйдии ро-восточной Азино диэн кинигэтигэр сиһилии
барбыт уонна Эбэтин иһигэр мунан киһи саҕа ырытан суруйар.
үүммүт хойуу окко сөрүөстэн, бырда быстан, Саха төрүттэрэ Байкал эҥэр олорор кэмнэри­
өлөн хаалбытын оҕолоро булан Эбэтин куула- гэр оччотооҕу кытай докумуоннарыгар кинилэри
тыгар харайбыттар. Сабарай эмээхсин биэс дуу, икки дыгын (сыцзинь) салайар диэбиттэрэ бил­
алта дуу сиппит уолаттардааҕа үһү. Ол уолат- лэр. Ол аат сахаҕа Сыгынь - Сегун кэлин тиһэҕэр
тарыттан тус-туһунан ийэ уустара үөскээннэр, киһи билбэт гына уларытыллан Сыҥаах Бороҕот-
Мүрү эбэ куулатыгар Чомчоҕой, Чаарык тумус- тор ааттарыгар иҥэ сылдьара сабаҕаланар. Ол
тарын икки ардыларынааҕы арыылары кытта туһунан С.С Алексеев - Төрүт Бороҕон «Сыҥаах
Эбэ куулатын үрдүнээҕи алаастары хабан уонна Бороҕоттор» диэн бороҕоттор төрүттэрин түөрэр
Өлүөнэ өрүс илин кытылыгар сытар Ымыйахтаах бөдөҥ кинигэтигэр маннык суруйар: «Тыл үөрэх-
күөл үрдүгэр олохсуйан, сир-уот оҥостон олор- тээҕэ Н.К.Антонов: «Тыгын диэн хайдах да тегин
буттар. Мүрү Эбэҕэ олохтоохтор Тыа Сабарайа, диэҥҥэ тахсыбат, тыл сокуона көрдөрөрүнэн», -
Өлүөнэ өрүс Ымыйахтааҕын эҥэригэр олохсуй- диэбит (Антонов Н.К., 1994). «Оччоҕуна Сыгынь
буттар Дойду Сабарайа диэн ааттаах аҕа ууста­ диэҥҥэ тахсара буолаарай? Тыгыннар хоролорго,
рын үөскэппиттэр. бороҕотторго кыргар гына тэринэн кэлиилэрэ-Сы-
Манна даҕатан аҕыннахха, аакка-суолга гынь ааты былдьаһыы буолаарай?)), - диэн орун7
киирбит Сайсары эмээхсин оҕонньоро кыр- наах сабаҕалааһыны оҥорор.
гыс киһитэ (сэрии киһитэ, буойун диэн суол- Салгыы ааҕабыт: « Левенталь чинчийээччи
таҕа) Сарабай диэн ааттааҕа биллэр. Бу киһи суруйарынан: «процесс объединения отдельных
Өлүөнэ үөһэ тардыытыгар ыалдьан өлбүтүн якутских групп уже до прихода русских зашел
туһунан кэпсэнэр. Кэргэнэ дьонун-сэргэтин так далеко, что сформировались два крупных со­
салгыы салайан, Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр перничавших друг с другом объединения во главе
аҕалар. Саха былыргы сэһэннэригэр кыргыс- одного стоял кангаласский тойон Тыгын, во главе
тар (кыргыс дьоно) Омоҕойдоох кэлиэхтэ- другого - борогонский Легейп. Өссө олох эрдэт-
рин быдан иннинэ Орто Өлүөнэҕэ кэлбит, тэн утарыта турбуттара буолуо, биир өттүттэн
ынах, сылгы сүөһүлээх элбэх дьон буолалла- Тыгын - хаҥаластар, атын өттүттэн Сыгын - бо-
ра ахтыллар. Кинилэр сахалар курдук ыһыах роҕоттор».