Page 171 - Неизвестное название
P. 171
көрдөһөллөрө үһү диэн уос номоҕо баар: «Ытык Эбэбит, эйигин абааһы көрөн көһөрөөрү хаһар бу-
олбатахпыт, биһиги Кылыкынай көхсүн хараҕын хаһабыт, биһигини буруйдаама, буруйдаах Кылы-
кынай», - дииллэрэ эбитэ үһү.
Оччотооҕу дьон өйүгэр-санаатыгар кырдьык да, маннык улуу, ытык Эбэ уутун хорон түһэрии
ыар буруй буоллаҕа. Ол эрээри хайыыр да кыахтара суоҕа. Күһэйии, ыгыы-түүрүү күүһүнэн хаһар-
га күһэллибиттэрэ. Ити түмүгэр Ньурба күөлэ түһэриллэн Куочай курдук киэҥ-куоҥ улуу ходуһа
үөскэтиллибит эбит буоллаҕына, Мүрү Эбэ уутун көһөрүү кыаллыбатаҕа. Оттон Кылыкынай улуу
Эбэ күөлүн көһөрөөрү хоруу хастарбытын иһин Эбэ иччитэ кини көхсүн хараҕын дьөлө быраҕан
өлөрбүтэ диэн уос номоҕор киирбитэ.
Мүрү Эбэ күөлүн көһөрөөрү сорунуу кэнниттэн угут-өҥ дьыллар ааһаннар, уһун кэмнээх сут-ку-
раан сатыылаабыта. Ол кураан биһиги кэммитигэр дьэ, бүтэн угут сылларынан солбуллуох чинчилэрэ
биллэн эрэр курдуктар.
Ити гынан баран, Эбэ күөлэ уолар уһун сылларын усталаах туоратыгар «ойбон» диэн ааттанар
угут сыллар кэмиттэн-кэмигэр кэлэн ааһаллар эбит. Ол курдук, 1926 с. ыам ыйыгар, сааскы Ньукуо-
лун кэнниттэн, өлгөмнүк үс тутумнаах инчэҕэй хаар түһэн, үс күн ууллан бүппүтэ үһү. Бу туһунан
педагогическай үлэ ветерана, Аҕа дойду Улуу сэриитин активнай кыттыылааҕа, кыраайы үөрэтээччи
Николай Данилович Бурцев кэпсээбитэ баар:
- Мин ыспааҥка ыарыыга ыалдьан сытарым. Ол кэмҥэ түспүт инчэҕэй хаар үс күн устата ууллу-
бута. Мүрү халдьаайытыттан сааскы ириэрии курдук, уу күрүлгэннэрэ таҥнары сүүрбүттэрэ. Эбэҕэ
уу киллэрэр үрэхтэр көҥүстэрэ, дохсун сүүрүктэнэн устан доллоһуппуттара. Онно Буочара үрэҕэ
Куоһаҕас күөлүн толорбута. Онтон илин үрэх Тарыҥнаах Атахха уонна Тоһоҕо күөлүгэр киллэр-
битэ. Тоһоҕо күөлэ улаатан көҥүһүн ортотунан ууламмыта.
Мүрүнү научнайдык кэтээн көрүү түмүгүнэн ити ахтыллар 1926 с. кэнниттэн 1944-1945, 1954-
1955, 1967-1968 уонна 1978-1979 сылларга «ойбон» сыллар кэлэн ааспыттара.
Мүрү күөл хаһан эрэ Хопто Туоллума, Дириҥ Чаҥкыдаайы, Аан Чалбаат, Чаҕылыма Чаҕылыт-
та диэн, кэнники умнуллан, үһүйээннэргэ, алгыстарга эрэ ахтыллар буолбут кырдьаҕас ааттарда-
аҕа үһү диэн кэпсээн, номох баар. Олохтоохтор Эбэ ити түҥ былыргы ааттарын мэнээк ахтыбаттар,
айыыргыыллар. Сорох мындыр кырдьаҕастар бу ааттары алаас биир кэлим күөлэ үөскүөн иннинээҕи,
тус-туспа күөллэр ааттара эбиттэрэ буолуо диэн сабаҕалыыллар.
ҮҺҮЙЭЭННЭР, НОМОХТОР
ТАРБЫАХ ТИИС
Тойон Мүрүгэ хаалбыт Улуу Хоро оҕонньортон төрүттээх нэһилиэктэр бэтэрээҥҥи соҕус төрүт-
тэриттэн ордук Тарбыах баай диэн киһи биллэр. Кини Тыгын, Бэрт Хара саҕана олорбут киһи. Сорох
кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, Лөгөй Тойон бииргэ төрөөбүт инитэ эбит. Тарбыах толору аата Тар
быах тиис диэн. Илин тиистэрэ бөдөҥ уонна арыттаах эбиттэрэ үһү. Ол иһин итинник ааттаабыттар.
Тарбыах Кэлим ойоҕос диэн өссө иккис ааттааҕа биллэр. Эрдэтээҥҥи архив докумуоннарыгар Тар
быах аата киллэриллибэтэх. Онон нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ олорон ааспыта чахчы буолуон сөп.
Тарбыах үс уоллааҕа, элбэх уруулааҕа-аймахтааҕа, баай киһи буолара биллэр. Кини Мүрү
Томторугар олорбута дииллэр. Майгытынан сытыары сымнаҕас, дьону кытта олус иллээх эбит. Сэһэн
Боло суруйарынан, кини сылгы-ынах баайдаах, элбэх оҕолордоох, кэргэн уолаттардаах (кулуттаах)
улахан баай билиҥҥи Мүрү Томторугар олорбута үһү, ол олордоҕуна Арҕаа Хаҥаластан Тыгын
Тойон сэриитэ (оччотооҕу кэми кыргыс үйэтин саҕана диэн, сэрии дъонун буоллаҕына кыргыс дъо-
но диэн ааттыыллара үһү. Авт.) тахсан, оҕолору-бэйэлэри, дьоннору, сэриилээн-кырган кэбиһэн
төннөллөр. Арай, ол сэрииттэн саһан биир Тарбыах Тиис кыыһа, ол кэннэ сылгыһыт уола ордон
хааланнар ойох-эр буолан, холбоһон, аҕалара Тарбыах баай сүөһүтүн хомуйан, сүөһү оҥостон, онно
Мүрү Томторугар Күрэһэр тумулугар олоҕураллар.
Атын үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, биир бириэмэҕэ Тыгын, Бөдьөкө Бөҕө баһылыктаах сэрииһит-
тэрин Байаҕантайга атаарбыт.
- Тарбыах оҕонньордооҕу тыытаайыккытый. Кини мин үтүө дьүөгэм диэн сэрэппит. Ол үрдүнэн
Бөдьөкө Бөҕө төннөн иһэн, соһуччу саба түһүүнү оҥорон, Тарбыах баайдааҕы кырган, малла-
рын-салларын, сүөһүлэрин халаан барбыт. Тарбыах оҕонньор бэйэтэ, икки уола, дьонун үксэ өлбүт-
