Page 30 - Неизвестное название

Ону ааһан музейтан ханнык суруга биллибэт Их прозвали «Хур Ах Хан сарина парган хоры-
булкаас буукубалардаах суруктаах былыргы ханнар» (хоро хааннар буолуохтарын сон. Авт.
мае иһит көһүннэ. Иһити саха былыргы олоҕун быһаарыыта) (испугавшиеся, ушедшие в сторо­
хасыһан үөрэтэр, суруналыыс Николай Егоров ны Хур Ах Хана-Владыки Небесной Эклиптики,
алаастан булан музейга туттарбыт. Ол сурук Владыки восточной стороны). В научной литера­
ХИФУ тылы чинчийэр үлэһиттэрин барыллаан туре за ними закрепилось название «курыкан». А
тойоннуулларынан, ааспыт үйэ саҕаланыыты- саха-якуты время этих раздоров запомнили как
гар сыылкаҕа кэлэ сылдьыбыт киһи суруктаах «хыргыс тузы» (время раздоров), а слово «хыр-
былыргы иһитэ буолуон сөп диэн сабаҕаланна. гхыс» сейчас означает для саха-якутов «раздор»
Дьикти булумньулары чинчийии, үөрэтии үлэ- ([Котожеков А. И. Астория (Ас Тоорг). Исто­
лэрэ салгыы ыытыллар. рико-философское эссе, С. 215, 216].
Ити эрээри күн бүгүн, руна суругу ааҕыы- Оттон түҥ үйэлэр түгэхтэригэр табанан
га тас дойдуларга Томсен, Россияҕа Радлов сирэйдээн киһи-аймах хоту дойдуну күн таҥара
ааҕыыларын өрө туталлар. Оттон Татарстаҥҥа, хонор ытык (сакральнай) сиринэн ааҕара биллэр.
Башкортостаҥҥа, Саха сиригэр да араастаан Муоһугар күнү көтөҕөн өрө күөрэйэн иһэр таба
ааҕаллар. Нууччалар - нууччалыы, татаардар - ойуулаах сымара таас остуолбалары Байкал ту-
татаардыы, сахалар - сахалыы. Саха сиригэр 90-е латынан, хайалаах Алтаайга, Монголияҕа, Кы-
сыллартан саҕалаан «Уурунуу суругу» ааҕар ура­ тайга кытта бэрт элбэхтик булан көрүөххэ сөп.
ты көрүүлээх дьон баар буолбуттара. Кинилэртэн «Табалаах таастар» түҥ үйэлэр түгэхтэригэр
биирдэстэрэ «Евразийский союз», «Грядущий век бу сиргэ олоро сылдьыбыт дьон күн хонор хоту
- Сата» кинигэлэр ааптардара А.И.Кривошап- сиригэр сүгүрүйэллэрин, кини күөрэйэн тахсыы-
кин - Айыҥа: «...Руна сурукка саха киһитигэр тын, саҥа күн төрөөһүнүн күннэтэ күүтэллэрин,
туох да элбэҕи быһаарар наадата суох, барыта ытыгылаан өрө туталларын туоһулара. Олоҥхоҕо
өйдөнөр. Сахалыы билэр киһи туох да улахан бы- ону күн таҥаралаах, күнү өрө тутар өбүгэлэрбит,
раабылата суох туттар кыахтаах», - диэн бигэр- «... көхсүттэн тэһииннээх күн өркөн уустара буо-
гэтэр. [Былыргы сахалар суруктара-бичиктэрэ, лабыт» диэн бэлиэтииллэрэ. Биһиги өбүгэлэрбит
С. 29]. күнү көрсөр ити үтүө үгэстэрин тобоҕун, күн
Оттон уруулуу омуктарбыт тус-хоту түспүт бүгүн Ыһыахха күнү көрсүү сиэригэр-туомугар
саҕайдар, хоро хааннар, тыал буолбуттар, о.д.а. көрүөххэ сөп. Итинник ытык таастары өбүгэлэр-
тустарынан түҥ үйэлэр түгэхтэриттэн билэллэрэ бит сах саҕатааҕы боруонса үйэтин бүтүүтүгэр,
костер. Ол курдук, Орто дойдуга, түҥ былыр эрдэтээҕи тимир үйэ саҕаланыытыгар туруорар
олоро сылдьыбыт «Аз» норуот сыдьааннара, би- буолбуттара дииллэр, историяны чинчийэр дьон.
лиҥҥи хакастар таһаарбыт кинигэлэригэр ааҕа- Учуонайдар Улуу Евразия киэҥ нэлэмэн иэнин
быт: (кинигэ рецензиятын историческай наука устун тайаан, тарҕанан сытар «Табалаах тааста­
доктора Н.В.Абаев, фил.н.к. В.Ф.Буров суруй- ры» тылдьыкка маннык быһааран суруйаллар:
буттар) «Среди племени сохы, относящегося к «Оленный камень - название древних камней с
Хубанову роду и расселившегося от современной
Новосибирской области до оз. Байкал, начались
волнения (куба тотемнаах ара ууһа буолуох-
тарын сон. Авт. быһаарыыта). В начале VII
века, не согласившись с такой узурпацией вла­
сти (древними кыргызами) часть сеока «соха» (по
данным Бартольда - 600 семей), проживающая
по долине реки Ангары с верховьев реки Лены
(Оленг су) спускаются вниз по течению. Это было
осенью (после «переворотного» курултая в осен­
нее равноденствие) зима их застала еще в верхо­
вьях Лены, была очень суровой, и половина этих
семей, не выдержав суровых морозов, вернулась
изображениями. Оленные камни массивные оте­
обратно. А другая половина, перезимовав, спу­ санные каменные плиты с рисунками. Чаще всего
стилась вниз по течению вплоть до среднего тече­
на плитах изображался олень откуда и произо­
ния Лены. Связи с ними, видимо, не прерывались.
шло название».