Page 109 - Дүпсүн сирэ

ыйан суруйбута. П.А. Афанасьев бу ыстатыйатын В.М.Ионов сөптөөҕүнэн аах-
пыта уонна Э. Пекарскайтан бэйэтин көрүүлэрин «Сибиир боппуруостара»
сурунаалга бэчээттииригэр көрдөспүтэ.
П. А. Афанасьев-Бөтүрүүсэ эдэр сааһын кэминээҕи олоҕо, үлэлэрэ
бүтүннүүтэ революция иннинээҕи саха сирин араас общественнай үлэлэрин
оргуйар киинигэр ааспыта. Кинини саха бастакы үөрэхтээх интеллигенция-
тын биир биллэр бэрэстэбиитэлин, дьону көҕүлүүр общественнай деятель
быһыытынан билинэллэрэ. Кини Саха уобалаһын туспа урдустарын элбэх
съезтэрин кыттыылааҕа этэ.
П.А.Афанасьев-Бөтүрүүсэ II Өспөх нэһилиэгэр уһун кэмҥэ кинээһинэн
үлэлээбит, Батыйалаах диэн сиргэ олохтоох 1000-ча кэриҥэ сүөһүлээх ула-
хан баай киһи Иван Белолюбскай кыыһын Өлөөнөнү кытта холбоһон Саша,
Надежда, Галина, Вера, Михаил, Петр диэн оҕолордооҕо. Элбэх иитимньи-
лээх ыал 1890 сыллар диэки II Өспөххө Дьэгэтэк диэн сиргэ аҕатын олоҕуттан
көһөн кэлэн, уһаайба ылан дьиэ-уот туттан олохсуйбута, сүөһү ас ииттибитэ,
дьиэ кэргэн наадыйыытынан сир оҥостон бурдук ыһыыламмыта. Сир үлэтин
боппуруоһунан эдэр сааһыттан элбэхтик дьарыктаммыт буолан, күөллэри хо-
рон, ходуһа сирин таһаарыыга күүскэ ылсан үлэлэспитэ. Саха уокуругун биир
улахан мелиораторын быһыытынан биллибитэ. Кини II Өспөххө субуруйа сы-
тар алта улахан күөлү Илимиттэни, Арбатыны, Дьаттыны, Дьэндэни, Кыт-
таны, Булгунньахтааҕы илиинэн хордорон Кириэс, Түллүмү нөҥүө Халайха
үрэҕинэн өрүскэ түһэттэрбитэ сүүһүнэн гектардаах ходуһа, мэччирэҥ буолан
күн бүгүҥн э диэри туһалыы сытар. Өрүскэ түһэр үрэххэ Олом диэн сиргэ са-
дыас (плотина) туттарбыта, ол туһунан «Якутская окраина» диэн хаһыат 1913
сыллааҕы 59 №-гэр ыстатыйа бэчээттэммит эбит.
Бөтүрүүсэ элбэх күөлү Алдан уҥуор Чагдаайыга (Элбэгини, Сатаҕайы, Чаг-
даайы эбэтин), Арҕаа унуор (Илимиттэни, Эбэни, Кутурук Кутааны) хордорбут
эбит, онуоха тэрийээччинэн уонна дьыалатын толорооччунан бэйэтэ сылдьы-
быт. П.А.Афанасьев 1914 сыллаахха олорор уһаайбатын таһыгар бэрт үчүгэй
оҥоһуулаах икки улахан, киэҥ, тымныы ампаардарга элбэх баай экспонаттаах
чааһынай зоологическай музей тэриммит. Бөтүрүүсэ тыыннааҕар бу музейга
кини доҕотторо Андрей Иннокентьевич Попов, Николай Николаевич Гриба-
новскай хаста да кэлэ сылдьыбыттар, сүбэ-ама биэрбиттэр, көмөлөспүттэр.
Бөтүрүүсэ чуучулаларын оҥоһуутугар Брэм кинигэтин таһынан бэрт үчүгэй
уруһуйдардаах омук сиригэр бэчээттэммит альбомнары туһанар эбит. 1925—26
сс. кыһын Россия Наукаларын Академиятын статистическай этэрээтин чили-
эннэрэ З.С.Будницкай уонна Н.Н.Крижишталович Афанасьев П.А. музейыгар
сылдьан маннык хартыынаны суруйан хаалларбыттар: «Музейга барыта 45 зоо­
логическай экспонат туруоруллубут, кыыллар уонна көтөрдөр бүтүн бөлөҕүнэн
тыыннаах айылҕаҕа сылдьалларын курдук оҥоһуллубуттар. Улахан мае лабаа-
тыгар биир көрүҥнээх элбэх чыычаах утарыта корсон ыллыы олороро, сорох-
торо уйаларын таһыгар бөлүөхсэн, атыттара баттахтарын сахсатан, кынаттарын
саратан сыбаайбалыы сылдьар гына уустаан-ураннаан бэриллибиттэр. Итини
таһынан куотан эрэр куобах көхсүгэр тын ыраҕын хатаан баран дьөлө тоҥсуйан
эрэр модьугуну, ньирэй өлүгүн хараҕын оҥон сии олорор суору онортообут».
105