Page 506 - Дүпсүн сирэ

Иван Галкин этэрээтигэр дьоһун утарсыыны оҥорбут, нөн үө сылыгар күһүн
Бекетов этэрээтэ кэлэн, Өлүөнэ уҥа биэрэгэр бастакы осторуок туттуутугар
тэҥҥэ, бэйэтин сиригэр-уотугар бөҕөргөтүнүүлээх үс кириэппэс туттан, саха
саха эрдэҕинээҕи олоҕун туруулаһар модун санааны ылыммыт. Дьэ санаан да
көрдөххө, бэл Тыгын бэйэлээх дьоно ханаластар, итинник кириэппэс туттан
утарсарга тэриллибиттэрэ суоҕа. Оттон дүпсүттэр чахчы чин' тэрээһиннээх,
түмсүүлээх, эр санаалаах буоланнар алаастарынан, үрэхтэринэн бытанан
олорон биэрэрдээҕэр охсуһа сылдьан, охтон охтоллорун ордорон, кыһыҥҥы
кыһарҕаннарын аахсыбакка, 100-нэн киһи оҕолуун-дьахтардыын биир сиргэ
туруулаһар толкуйдаах түмүстэхтэрэ. История кэрэһилииринэн, бүтүн Сибиир
норуоттарын аҕыйах сыл иһигэр сөһүргэстэппит, илбис иҥмит, оччотооҕу
таһымынан тиистэригэр тиийэ сэбилэниилээх Бекетов сэрииһиттэриттэн 1633
сыл кулун тутар ыйга төһө да уһун унуохтара урусхалламмытын, кыайбакка-
хоппокко кырыгырбыт кыргыс дьонунан кутаа уот аһылыга буолбуттарын
иһин, көҥүлү таптыыр күүстээх санаалаахтарын көрдөрбүттэрэ. Уруттаан эт-
тэххэ, ааспыт алдьархайдаах Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Уус Алдантан кыт-
тыбыт эр санаалаах, булгуруйбат бигэ дьулуурдаах, хорсун-хоодуот буойуттар
Россия Геройа М.М.Стрекаловскай, Халкин Гол, арҕаа уонна илин сэриилэр
кыттыылаахтара, 6 бойобуой уордьан кавалера Д.Д. Оллонов, үс бойобуой уор-
дьаннар кавалердара аатырбыт минометчик И.С.Бочкарев, батальон комиссара
Я.М.Сивцев, иккилии Кыһыл Сулус уордьаннаах Л.П.Новогодин, Н.И. Ники­
форов уо.д.а. Дүпсүн сирин дьонноро буолаллара да элбэҕи этэр.
Саха сирэ Россия государствотын састаабыгар бигэтик киирэн, нуучча
итэҕэлигэр олохтоох омуктары сыһыарыы санардыы саҕаланан эрдэҕинэ, өссө
XVII үйэ бүтүүтүн эргин Дүпсүн бас-көс дьоно ким-хайа иннинэ күн судаарга
тиийэн, нуучча итэҕэлин ылынан сүрэхтэммит чахчыларын историческай нау­
ка доктора В.Н. Иванов, «Якутия в составе русского государства (XVII век)»
диэн кинигэтигэр (Дьокуускай, 2002) холобур аҕалар. Онно маннык диэн су-
руйар: «... Мин булбут докумуоннарбар этиллэринэн Өспөх сахата Түһэҥэй
Быркинин 1680 сыллаахха Москваҕа тиийэн нуучча итэҕэлин ылыныан уонна
сүрэхтэниэн баҕарарын биллэрбит, итиэннэ Иван Семенов диэн ааты, арас-
паанньаны ылыммыт. Киниэхэ, байаар солотун биэрэн туран, Дьокуускайга
судаарыстыба сулууспатыгар кыттарыгар этиллибит...» История^а биллэри-
нэн, 1676 сыллаахха барбыт Саха тойотторо Маһары Бозеков (Хан алас), Тэрэк
Осюркаев (Мэҥэ), Нокто Никин (Нам), ыраахтааҕыга сахалар ааттарыттан ту-
руорса бара сылдьыбыттар эрээри, хайалара да нуучча итэҕэлин ылынарга уон­
на сүрэхтэнэргэ баҕаларын биллэрэн нууччалыы аат-суол ылбыттарын туһунан
докумуону историктар булан сурукка-бичиккэ таһаарбыттара биллибэт. Ол
аата Өспөх сахата Түһэҥэй Быркинин-Иван Семенов сахаттан биир бастакы
нуучча итэҕэлин ылыммыт, сүрэхтэммит «байаар оҕото» диэн өссө соло ылбыт
эбит. Эмиэ В.Н. Иванов ити кинигэтигэр XVII үйэ бүтүүтэ соҕуруу тиийэн
сүрэхтэммит сахалар ортолоругар Иван Румянцевы киллэрбит. Ити граф Ру­
мянцев аатын ылбыта диэн норуот сэһэнигэр киэҥик биллэр Дүпсүн сахата
Кыаһаах Румянцев буолара чахчы. Румянцев диэн араспаанньа урукку Дүпсүн
улууһун II Өспөх, Найахы, Баатаҕай нэһилиэктэригэр киэнник тарҕаммыта
446