Page 508 - Дүпсүн сирэ

олорор, дьиэлээх тойонтон аччыгый оҕотугар тиийэ нууччалыы көҥүл кэпсэ-
тэллэрин иһин хонон-өрөөн ааспыт.
В.В.Никифоров суруйарынан Дүпсүн улууһун кулубата В.П.Попов, А.А.Си-
пович көмөтүнэн, үөрэтиитинэн биэлсэр таһымыгар тэннээх билиини ыл-
быт, итиэннэ ыарыһахха бастакы медицинскэй көмөнү оҥорор олохтоох үс
саха дьонноруттан биирдэстэрэ эбит уонна баай медицинскэй литератураны
соҕурууттан сурутан ылан идэтийбит. Онтон Василий Васильевич Никифо­
ров 1928 сыллаахха Новосибирскай түрмэтин балыыһатыгар сытан төрөөбүт
улууһугар народнай библиотека тэрийэргэ кэриэс эппит библиотекатын дьоно
12 сыарҕа кинигэни уоттаабыттарын туһунан сурах баар. Онон Дүпсүн бастын
бас-кос дьоно улуус таһымыгар өссө XIX үйэ аҕыс уонус сылларыттан, үөрэҕи-
билиини тарҕатар дьиэтээҕи бибилиотеканы тэрийэри ааһан, эмп тэрилтэ-
тэ олохтонуон быдан инниттэн ыарыһахха профессиональнай-медицинскэй
өҥөнү оҥорорго кыһаммыттар. Өссө П.А.Афанасьев саха киһитэ хаһан да
дьарыктамматах, куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбатах зоологическай музейы
тэриммитин, ол экспонаттара республикатааҕы кыраайы үөрэтэр музейга XX
үйэ устата көрдөрүүгэ турбутун, ону сэргэ кини Саха сирин ирбэт тоҥ усу-
луобуйатыгар аҥаардас илии күүһүнэн 1911 — 1913 сс. II Өспөх Алданыгар
аһыллар-сабыллар ааннаах инженернэй өттүнэн толору эппиэттиир ходуһаны
нүөлсүтэр аан бастакы быһыты тутан туһаммытын эптэххэ дүпсүттэр норуот-
тарын сайдыыга, саҥаны, кэскиллээҕи олохтооһуҥҥа сирдиир, үөрэтэр хай-
дахтаах курдук дэлэй-былас өйдөөх-санаалаах, уһуну-киэҥи өтө көрөр дьон-
нордоохторун киһи бэркиһиир эрэ. Өссө 1905—1907 сыллардааҕы революция
сабыдыалынан үөрэҕэ суох, боростуой саха дьадаҥылара «Чараҥай союһун»
тэрийэн сири дууһанан үллэстиини туруорсан мөккүөр бөҕөнү мөҕүрэппиттэрэ
итиэннэ баай Афанасьев бас билэр өлгөм үүнүүлээх алаастарын икки сыл уста­
та күүстэринэн оттоон ылбыттара. Саха дьадаҥытын маннык тэрээһиннээх
охсуһуута Саха сирин хайа да улуустарыгар суоҕа. XX үйэ саҕаланыытыгар Саха
уобалаһын уһулуччулаах дьоннортон биирдэстэрэ А.А.Семенов Ындыбаал-
га сибиниэс руднигын арыйан үлэлэтиитигэр рабочайынан II Өспөх сахалара
кыттыбыттара итиэннэ саха рабочай кылааһын бастакы бэрэстэбиитэллэри-
нэн буолбуттар. Бу өттүнэн бас-көс үөрэхтээх эрэ дьон буолбакка, дүпсүттэр
дьадаҥытыгар тиийэ бэйэлэрин бырааптарын туруулаһар тобуллаҕас өйдөөх-
санаалаах, дьайыылаах, олох уларыйыытын, сайдыыны хамаҕатык ылынар ура-
ты дьоҕурдаахтарын, ол эттэригэр-хааннарыгар (геннарыгар) иҥэн сылдьарын
көрдөрөр. Сүрдээх Дүпсүнтэн тымыр-сыдьаан тартарыылаах буоланнар туспа
улууһунан олорбут баара-суоҕа сүүс сыл иһигэр бүтүн Саха уобалаһын бас-көс
дьоно буолбут, нация интэриэһин бэл норуот өстөөҕө диэн ааттара-суоллара
тэпсиллэн, сыылканан, түрмэнэн уҥуохтаах-тириилэрэ урусхалланнар даҕаны
өрө туппут, турууласпыт В.В.Никифоров, уонунан ааҕыллар Афанасьевтар ыч-
чаттара төрөөтөхтөрө-үөскээтэхтэрэ. Нуучча хаһаактарын, атыннык эттэххэ,
ыраахтааҕы суутун-сокуонун утары саа-саадах тутан өрөлөспүт, көҥүллэрин
күөмчүлэтиэхтэрин баҕарбат өргөс-кылаан өйдөөх-санаалаах буолан, былааһы
тутан олорооччулар саас тухары кырыылата тутан, историктар суруйалларынан
1720 сылларга, баҕар өссө эрдэттэн да буолуон сөп, олохтоммут бастакы улуус-
448