Page 507 - Дүпсүн сирэ

биллэр. Ити чахчы дүпсүттэр оччотооҕу кэм таһымынан олох ирдэбилин эр-
дэлээн өтө көрөр, нуучча итэҕэлин, солотун ылан кэлии омуктары кытта биир
итэҕэллээх, тэн' балаһыанньалаах, өссө күн судаартан соло-билэ ыллахтарына
эрэ былааһы тутан олорооччулары, тойоттору-хотуттары кытта тэн нэ аахсар,
кырдьыктарын булунар, дьоннорун-сэргэлэрин көмүскүүр кыахтаналларын
өйдүүр-билэр бас-кос дьонноох эбиттэр.
Ыраахтааҕы былааһын администрацията Саха нэһилиэнньэтин ортоту-
гар бэйэлэрин былаастарын бөҕөргөтөр сыаллаах салалта икки түһүмэҕин —
улууһу уонна нэһилиэги (волостары) 1720 сылтан ыла олохтообутун профессор
Ф.Г. Сафронов «Якуты. Мирское управление в VII—нач. XX века» (Дьокуускай,
1987 с.) кинигэтигэр сиһилии ырыппыта. Ити улуустары, волостары тэрийиигэ
Дүпсүн сирин 7 буолаһын Бороҕон улууһугар киллэрбиттэрин сөбүлээбэккэ
Дүпсүн бас-көс дьоно туспа улуус статуһун ылаары бүтүн үйэ тухары туруулас-
пыттара. Арай, XIX үйэ саҕаланыытыгар Дмитрий Босиков (Чэриктэй), Алек­
сандр Сыроватскай (II Өспөх), Дмитрий Атласов (Өнөр) курдук, сытыы-хотуу
өйдөөх Иван Замятин курдук үөрэхтээх дьонноох буолан Иркутскай губер-
наторыгар тиийэ үҥсэн-харсан, туруулаһан, итэҕэтэн 1815 сыллаахха маҥнай
волость, онтон 1928 сылтан улуус буолбута. Ф.Г.Сафронов үөһэ ааттаммыт
үлэтигэр суруйарынан улуустары хайытыы олус сэдэх эбит. Онтон дүпсүттэр
итинник хайытыыны саҕалааччыларынан буолбуттара эмиэ ураты көстүү.
Дүпсүттэр кэннилэриттэн, 1899 сыллаахха Хочо улууһа Сунтаартан, 1911 сыл­
лаахха Амма, 1912 сыллаахха Таатта улуустара Боотурускайтан арахсан, туспа
улуус буолбуттара.
Дүпсүттэр туспа улуус буолуохтарын инниттэн нуучча суругар-бичигэр
сыстаҕас, билэр дьоннордоохторун инники эппиппитин краевед И.Г.Березкин,
журналист Е.А.Лебедкина суруйууларыгар ахтыллар чахчылар чиҥэтэллэр.
Туспа улуус тэриллибитин кэннэ, ордук Афанасьевтар хас эмэ көлүөнэ тухары
ыччаттарын үөрэхтээһиҥҥэ күүскэ туруммуттара. Үөрэх-сайдыы көмөтүнэн
олор элбэх саҥаны саҕалаабыттара, олохтообуттара биллэр. Холобур, Атексей
Петрович Афанасьев (1843—1906 сс.) В.В.Никифоров-Күлүмнүүр «Каракозо-
вецтар уонна кинилэр сахаларга сабыдыаллара» диэн ыстатыйатыгар («Каторга
и ссылка» сурунаал. — 1924 с. — 3 №.) бэйэтин кэмин уһулуччулаах киһитинэн
ааҕар уонна: «... аахпыта-билбитэ киэн инэн итиэннэ нуучч&тыы литературнай
тылынан сааһылаан таһаарар дьоҕурунан чиновниктары эрэ буолбакка, бэл,
политсыылынайдары сөхтөрөрө...» бэлиэтэнэр. Бу кыра үөрэхтээх киһи итин­
ник билиини-корүүнү баай библиотеканы мунньуммутуттан уонна Страндены,
Юрасовы кытта ыкса бодоруһан ситиспитэ. Итинник баай библиотека XIX
үйэ бүтүүтэ өссө Никифоровтарга, Поповтарга, Атексей Афанасьев оҕолоругар
баара. Петр Атексеевич Дьэгэтэктээҕи дьиэтигэр ортоку быыһын истиэнэ
аҥаар өттүгэр библиотека, иккис өттүгэр чугас эргин ханна да суох аптека таас
ааннаах ыскааптара килэдиһэн туралларын нуучча чиновниктара, ол иһигэр
1990—1902 сыллардааҕы нуучча полярнай экспедициятын кыттыылааҕа. кэ-
лин адмирал сололоох, 1918 сыллаахха бэйэтин Россия Верховнай с&талта-
тын баһылыгынан биллэриммит А. В. Колчак Дьокуускайтан Буобура суолунан
Дьааныга тахсан иһэн сөҕө-махтайа көрбүт, дьин нууччалыы туттан-хаптан
447