Page 51 - Дүпсүн сирэ

ол иһин былыргы дьыл мындаатыгар, урукку дьыл улаҕатыгар, бэйэлэрин бэ-
йэлэрэ бас билинэн олороллорун туһугар сырдык тыыннарын толук биэрбит
дүпсүттэри кэриэстээн Бээди Күүлэтигэр өйдөбүнньүк ытык сэргэни туруо-
рарга кэм кэрдии кэллэ!
Николай Босиков,
географической наука кандидата

Дьаһаах дьайа нуучча хаһаахтарын бастакы докумуоннарыгар
XVII үйэ сүүрбэһис сылларыттан саҕалаан П.Пенда уо.д.а. нуучча промыш-
леннниктара Бүлүүнэн Өлүөнэни өксөйөн, Саха сиригэр өтөн киирэн испит-
тэрэ. 1631 с. Өлүөнэ умнаһыттан сахалар түөлбэлээн олорор киин улууста-
рын сиригэр-уотугар диэри таннары аалынан устан кэлбит Енисей атамана
И.А.Галкин этэрээтэ саха 5 кинээһин Сөргүйү, Буруханы, Ноҕуйу, Идьили
уонна Сэмиэни сэриилээн бас бэриннэрбитэ уонна аан бастаан түүлээҕинэн
дьаһаах хомуйбута. Онтон Өлүөнэни таннары устан, Атдан өрүс холбоһор си­
ригэр олохтоох сахалары, ол иһигэр Дүпсүннэри, кытга кыргыһан кыайан бас
бэриннэрбэккэ оҕолору, дьахталлары билиэн ылар. Салгыы 1632 сыллаахха эмиэ
Енисей сотнига Петр Бекетов этэрээтэ кэлэн саха кинээстэрин биир-биир бас бэ-
риннэрэн, Лена уна биэрэгэр күһүн балаҕан ыйытар остуруок туттан, Саха сирин
нуучча государствотыгар холбуур уонна күн судаар аатыттан түүлээҕинэн түһээни
(дьаһааҕы) саа-сэп күүһүнэн куттаан, хомуйбутунан барар. Дьэ ити кэмтэн ыла үс
сүүсчэкэ сыл устата сахалар дьаһаах дьайын ыар хабалатыгар ылларбыттара.
XVII үйэҕэ бас бэриннэрбит нуучча хаһаахтарын сахалартан дьаһаах хомуй-
буттарын кэпсиир «Саха сирин XVII үйэтээҕи историятын матырыйааллара
(Дьаһаах хомуурун докумуоннара)» диэн үс томнаах дьоһун кинигэни 1970
сыллаахха ССРС НА Сибиирдээҕи отделениета «Наука» издательствоҕа таһаар-
быта. Кинигэ Саха сирин историятын чинчийээччилэргэ эрэ буолбакка, кы-
раайы үөрэтээччилэргэ, төрөөбүт норуоттарын ааспыт историяларын интэ-
риэһиргээччилэргэ барыларыгар тугунан да сыаналаммат сүдү суолталаах.
Ити кинигэттэн Сүрдээх Дүпсүн удьуордарын бас бэриннэрэн, ыраахтааҕы
дьа11ааҕын маннайгы 5 сылга хайдах, төһө кииһи, саһылы хомуйбуттарын кыт­
та билсиэҕиҥ.
Петр Бекетов 1632—1633 сс. дьаһааҕы хомуйбут кинигэтигэр (книга №4,
л. 133 об., л. 134.) кулун тутар 28 күнүгэр (1633 сыл кулун тутар 12 күнүгэр
Лена остуруогуттан Петр Бекетов ыыппыт хаһаахтара бөҕөргөтүү туттан утарылас-
пыт Өспөх 100-нэн дьонун кыдыйан, уматан баран... — ред. И.С.) Өспөх улууһун
кинээһэ Мантура Кочеевтан 4 кииһи, Дүпсүн буолаһын кинээһэ Унейтан 8
кииһи, муус устар 22 күнүгэр Чэриктэй буолаһын кинээһэ Бөчөкө Текиевтэн киис
саҕынньаҕы ылбыттарын туһунан аан бастакы сурук баар (л. 133 об, л. 134.).
Инники этиллибитин курдук, Өспөх Тойону утары поход кэнниттэн
кыайбыт-хоппут Петр Бекетов ыраахтааҕыга челобитнайыгар суруйар:...«И
после тово Оспек Дупсуньской волости узнал за собою вину свою, что он
противился со своими людьми государьскому величеству, и собрався с оными
47