Page 58 - Дүпсүн сирэ

тыас иһилиннэҕэ», — диэн тойоннуура. Туох билиэй, баҕар кини тимир ууһа
буолар төлкөтүн биттэммитэ буолуо.
Эһэбит урукку үйэ киһитэ буолан, үлэни-хамнаһы кыайар күүстээх, сэниэ-
лээх этэ. Ыалдьан тумуулуу сылдьыбат, эмп диэни эмтэнэн көрбөтөх айылҕаттан
бэриллибит чэгиэн доруобуйалааҕа. Чуолкай сааһын бэйэтэ да билбэт, сурукка
киирбитинэн саастанан, лаппа кырдьыар диэри сүһүөҕэр сылдьан өлбүтэ.
Евдокия Афанасьевна Прибылых, сиэнэ
4. Доропуун Уус-Дорофеев Трофим Егорович
( 1 9 0 0 - 1 9 6 8 )
Былыргы үйэттэн улуустарбыт нэһилиэктэрин хонноҕор-быттыгар бытанан
аҕа уустарыгар мае, тимир, көмүс уустара сурахха-садьыкка сылдьыбыттара
бэрт үгүс. Бу суруйар киһим кэлиҥҥи кэм маһын, тимирин ууһа Доропуойап
Доропуун I Өспөххө төрөөбүт киһи. Өлбүгэ сирдэнэн Аччыгый Үрүҥ Ынах
диэҥҥэ дьиэ-уот тэринэн олорбут. Олох эрдэттэн айылҕаттан бэриһиннэрбит
дьоҕурунан арааһы барытын уһанан дэгиттэрдик дьарыгырбыта үһү. Оччолор-
го уустарга тимир сэдэх буолан, бу киһибит эмиэ болгуо тимири уһааран тут-
тубут. Олоххо-дьаһахха аналлаах тэрили, сааттан сүүтүгэр, иннэтигэр тиийэ
тимиртэн, алтантан, чугуунтан уһааран кутуталыыра. Мае суха, тимир лиэмэҕэ
сүрдээх улахан тимиртэн тахсар. Ону болгуону, эргэ тимири булан, холбоон сиэ-
тэн оҥороро. Табаарыстыбаларга, кыра артыалларга уустар тимири уһаныыга
ордук наадалара кэҥээбитэ, уус эрэ улахана наар болгуону уһааран туһанара.
Холкуостар улам элбээн, сири оностуу кэҥээн, тыа хаһаайыстыбатын мас-
сыыналара үксээн испиттэрэ. Тимир булуук, 2—6 көлө тардар малатыылкалара
кэлитэлээбиттэрэ. Бу малатыылка иһигэр баар «сүрэх көлөһөтө», ол иһигэр
махабыыгын эргитэр тиистэрэ мэлдьи сулланан, тохтон хаалаллара. Дьэ итин-
ниги саҥалыы уларытан, бу Доропуун курдук уустар эрэ оҥороллоро. Ону тэҥэ
от охсор массыына сотуунун, таҥалайын, баалын саналыы онороро. Охсор
массыына сотуунун ньуоската чугуунтан кутуллубут буолан, кэбирэҕин иһин,
бэйэтэ халыып он орон, тимиртэн уларытан кутан оҥорбута биһирэнэн, кэп-
сэлгэ киирэрэ, көрө-истэ ыаллыы артыалтан кэлэллэрэ. Дьиҥэ даҕаны, До-
ропуойаптар сурахха киириэхтэрин киирбит төрүт удьуор уустар эбиттэрэ үһү.
Билээччилэр ахталлар: Алампыай, Мииһэ, Дьөгүөр, Ньукулай уонна кинилэ-
ри утумнаабыт Доропууннаах, Мэхээлэ. Били: «Ууһу кытта олоруоҥ — уус
буолуоҥ, уоруйаҕы кытта олоруон — уоруйах буолуоҥ», — диэбиттии. Онно
даҕаны киһититтэн буолуо ээ.
Доропуун холкуостар биир бөһүөлэккэ түмсэн олороллорун саҕана маһынан
көтөҕөр кыраан оҥорон дьиэни тутууга чэпчэтиини, түргэтэтиини киллэрбитэ.
Оннук кырааны «Күөх көрдүгэн», «Үүнүү» холкуостарга иккилиини оҥортоон
биэрбитэ биллэр. Бэйэтэ «Чараҥай» артыал чилиэнэ эбит. Отутус сыллаах-
ха, үс улуус холбоһон биир оройуон буолбут кэмнэригэр, хас нэһилиэк аайы
уустар ууһу үөрэтэн, иитэн таһаарыылара тэриллибит. Ол туһунан биир эмиэ
кырдьаҕас уус, Милентий Иванович Иосифов: «Ыаллыы артыаллар сураҕырар,
сана уустарын элбэх буолан кэрийэн, холобур көрдөрөн үөрэтэрбит, ыйар-
54