Page 87 - Дүпсүн сирэ

Бастакы олук
Дүпсүн улууһа

Дьокуускай уокурукка улуустар үөскээһиннэрэ
( Кылгатылынна)
Иркутскай губерниятын састаабыгар киирэр Саха уобалаһа урукку комис-
сарстволарын оннуларыгар 1822 с. Дьокуускай, Бүлүү, Верхоянскай, Өлүөхүмэ,
Орто Халыма уокуруктарыгар араарыллыбыта. Дьокуускай уокуругар Ханалас,
Боотурускай, Мэҥэ, Бороҕон, Нам улуустара уонна Дүпсүн, Байаҕантай буо-
ластара киирбиттэрэ.
Бастакы улуустар
Үөһээ этиллибит Ханалас, Боотурускай, Мэҥэ, Бороҕон, Нам улуустара
Саха сирин саамай бастакы улуустарынан буолаллар. Кинилэр ааттара архив-
най докумуоннарга 1720 сылтан ыла биллэллэр. Ити улуустар истэригэр элбэх
буоластар бааллара, олору кинээстэр салайаллара. Оччотооҕу улуустар үксүлэрэ
территориальнай эрэ өйдөбүллээхтэрэ. 1767 сылтан 1783 сылга диэри улуустар
истэринээҕи буоластар кинээстэриттэн биирдиилэрэ улахан кинээһинэн, бии-
тэр улуус кулубатынан аатганар буола сылдьыбыттара. 1783 сылтан ьша улуус
кулубаларын дуоһунастара дьиннээхтик олохтоммуттара, онон иккилии сыл
буола-буола кулубалар талыллар буолбуттара. Ити кэмтэн ыла улуустарга бары
буоластары нэһилиэктэр диэн уларытан ааттаабыттара. Оттон XIX үйэ санатыгар
улуустарга биирдии кулуба, иккилии быыбарынай, биирдии суруксут эмиэ ик­
килии сылга болдьохтонон талыллар буолбуттара, онон улуустары салайар бы-
раабалар 1806—1807 сыллартан ыла кулубалар олохгорутган чугас он оһуллубут саха
баларннарыгар, биитэр ампаардыы охсуулаах кыра дьиэлэргэ үлэлээн барбытгара.
Саха сирин биэс бастакы улуустара Дьокуускай уокуругун сүрүн улуустарынан
буолбуттара. Нэһилиэктэр урукку кинээстэрэ ыстаарыһалар (старосталар) диэн
уларытыллан ааттаммыттара. У рут нэһилиэктэр аайы биирдии суруксут баара, ону
уларытан иккилии-үстүү нэһилиэккэ биирдии суруксуту үлэлэтэр буолбуттара.
Арай, нэһилиэктэр истэринээҕи а р уустарын аайы биирдии чарчыыналар (стар-
шиналар) уонна дэһээтинньиктэр уруккуларынан хаалларыллыбытгара.
Дүпсүн улууһа

Дүпсүн сирэ бастакы улуустар үөскүүллэрин саҕана Бороҕону кытта хол-
боммут эбит. Ону Дүпсүн тойотторо, Бороҕон улууһуттан арааран, бэйэ-
лэрэ баһылык буолаары, туспа буолас онорорго туруммуттар. Ол буоласта-
ра, Байаҕантай буолаһын курдук, кулубалаах, быраабалаах уонна хас даҕаны
нэһилиэктээх буолуохтаах эбит. Бу арахсыылара улахан мөккүөрдээх боппу-
руос буолбут. Бороҕон кулубата Владимир Алексеев (Куудурун кулуба) эппит:
«Эһиги, дүпсүттэр, бэйэҕитин бэйэҕит кыайан салайынар кыаххытсуох: киһигит
өссө мөлтөх, аккыт эмиэ бытаан», — диэн. Онуоха Дүпсүн биир тойоно Дмит­
рий Атласов: «Биһиги бэйэбитин бэйэбит салайынар кыахтаахпыт: киһибит да,
аппыт да эһиэннэриттэн тугунан да хаатсыбаттар», — диэбит. Дьэ, ити курдук
83