Page 88 - Дүпсүн сирэ

Бороҕон улууһун тойотторо дүпсүттэри араарымаары гыммыттар. Ол гынан ба­
ран, тиһэҕэр, мөккүөрдээх боппуруоһу бэрт дьиктитик быһаарарга тиийбиттэр.
Дүпсүн уонна Бороҕон холбоһуктаах ыһыахтарын оҥорор гына кэпсэппит-
тэр, онно саха биэс күрэхтэһиилээх оонньууларыгар куоталаһыах буолбуттар.
Күрэхтэһиилэригэр хапсаҕай, мае тардыһыы, дьон сырсыыта, кылыы уонна ат
сүүрүүтэ киллэриллибиттэр. Дүпсүттэр, ити оонньуулартан улахан аҥаарыгар
кыайдахтарына эрэ, Бороҕон улууһуттан арахсарга тиийбиттэр, ол да буоллар
сөбүлэспиттэр. Онтон дьэ сотору улахан күрэхтэһиилээх ыһыахтара буолбут,
онно дүпсүттэр хапсаҕайга, мае тардыһыытыгар, ат сүүрдүүтүгэр кыайан тах-
сыбыттар, онон Бороҕон улууһуттан арахсар кыахтаммыттар.
Ити кэнниттэн Саха уобалаһын бырабылыанньата Иркутскай губерниятын
бырабылыанньатыгар Бороҕон улууһун икки аныы хайытар, олортон баста-
кытын Бороҕон улууһа, иккиһин Дүпсүн буолаһа диэн ааттыыр наадалааҕын
туһунан этии киллэрбит. Ону Иркутскай губерниятын бырабылыанньата
1814 с. алтынньы 20 күнүнээҕи ыйааҕынан бигэргэппит. Ыйаахха Бороҕон
улууһун 1815 сььт саҥатыттан ыла икки ан ыы араарарга, онон салалтаны уонна
үөһээттэн ыйааҕы толорууну түргэтэтэргэ этиллибит.
Бу ыйаахха олоҕуран, Дүпсүн буолаһа Бороҕон улууһуттан 1815 с. олунньу
ыйга арахсыбыт. Сан а тэриллибит буоласка Өнөр, I Өспөх, II Өспөх, Чэриктэй,
Баата^ай, Найахы уонна Түүлээх нэһилиэктэрэ киирбиттэр. Буолас кулубаты-
нан Өнөр нэһилиэгин кинээһэ Дмитрий Атласов талыллыбыт, оттон сурук-
сутунан бастаан ким да талыллыбатах. Онон куорат дьоно Яков Уваровскай,
Алексей Свешников уо. д. а. быстах кэмҥэ, хамнаска кииритэлээн, суруйа
сылдьыбыттар. Нэһилиэктэргэ кинээстэр уонна чаччыыналар оннуларынан
хаалларыллыбыттар, ону тэҥэ суруксуттар баар эбиттэр. Суруксуттар ортоло-
ругар холобур, I Өспөх нэһилиэгэр Егор Дурыгин, Баатаҕай нэһилиэгэр Алек­
сей Корякин диэн балай эрэ үчүгэйдик суруйар саха дьоно үлэлээбиттэр. 1815
сыл иккис аҥаарыгар Дүпсүн буолаһыгар эр дьоннуун, дьахтардыын, оҕолуун
барыта 4259 киһи олорбут.
1826 сыл саҥатыгар I Өспөх нэһилиэгиттэн хайдыһан Тэбиик нэһилиэгэ
үөскээбит. Онтон ыла Дүпсүн буолаһа 8 нэһилиэктэммит. БуТэбиик нэһилиэгэ
XVIII үйэ иккис аҥаарыгар I Өспөх нэһилиэгэр кинээһинэн олорбут Тэбиик
Турчеков, сүрэхтэммитинэн Матвей Турчеков, сахалыы аатын ылыммыт. Тэ­
биик Турчеков уола Александр Слепцов (Харахаан Өлөксөөндөрө) XIX үйэ
санатыгар эмиэ ити I Өспөх нэһилиэгин кинээһэ эбит, онон кэнники бэйэтэ
тэрийсибит сана нэһилиэгэр аҕатын аатын бэрдэрбит быһыылаах.
1828 сыл ортотуттан ыла, эмиэ Байаҕантай курдук, Дүпсүн буолаһа улуус
буолбут. Дүпсүн улууһугар I Өспөх, II Өспөх, Чэриктэй, Өнөр, Найахы,
Баатаҕай, Түүлээх уонна Тэбиик нэһилиэктэрэ киирбиттэр. Ити 8 нэһилиэккэ
барыта оҕолуун-улаханныын 5503 киһи баар эбит. Улуус кулубатынан Павел
Афанасьев, быыбарынайдарынан Сергей Белолюбскай уонна Илларион Сидо­
ров, суруксутунан Дмитрий Замятин буолбуттар.
И. Березкин, кыраайы үөрэтээччи
Өбүгэлэрбит уонна үвлээннээхтэрбит суолларынан. —
Дьокуускай, 1981 с.
84