Page 85 - Дүпсүн сирэ

сомоҕолуохтааҕар нуучча хаһаахтара биир сайын иһигэр саха сүрүн улуустарын
кэбэҕэстик биир-биир сэриилээн бас бэриннэрэригэр кыаҕы биэрбитэ.
Ленаҕа аан бастаан сахалары бас бэриннэрбит Енисей остуруогун атамаана
Иван Галкин 1671 — 1632 сс. дьаһаах хомуйбут кинигэтигэр сахалар түөлбэлээн
олорор тэриллиилэрин улуустарынан ааттаан сурукка киллэрбитэ. «Котунково
улусу князца Семена», «Мангусково улусу князца Буруха», о.д.а. Оттон 1633
сыллаахха Енисей сотнига Петр Бекетов нуучча административнай тутулу-
нан улуустары «волостар» диэн суруйар, оттон улуус диэн өйдөбүлү аҕа ууһун
өйдөбүлүнэн туттар. Холобур, «... и якуцкие люди изо многих улусов Дубсун-
ской волости збежались в один улус...» диир. Нуучча суругар аан бастаан ки-
ирбит чахчылар сахалар улууһунан түөлбэлээн олорбуттарын туоһулуур. Онон
сахалар XVII үйэҕэ диэри үс сүһүөхтээх общественнай тутулунан: саха ай-
мах, улуус уонна аҕа ууһа диэн тэриллиилээх олорбуттар. Олору Баай (Омоҕой
баай), Боотур (Эллэй Боотур), Дархан (Мунньан Дархан), Тыгын, Бөҕө, Баа-
тыр диэн сүһүөх-сүһүөх бас-көс дьон салайар, дьаһайар эбиттэр.
Дьэ итинник уонунан үйэлэргэ олохсуйбут, кытаанахтык тутуһуллар общес­
твеннай тутуллаах буоланнар бу үлүгэрдээх киэҥ сиргэ-уокка кэлэн баран,
сахалар арҕам-тарҕам ыһыллан хаалбакка, олохтоох омуктардыын силлиһэн,
суураллан омуктарын сүтэрбэккэ норуот быһыытынан чөлүнэн хаалбыттар.
Өссө сүөһү, сылгы ииттэр, тимири сатаан уһанар, Күҥҥэ сүгүрүйэр дириҥ
силистээх-мутуктаах итэҕэллээх буоланнар олохтоох омуктардааҕар экономи-
ческай, культурнай өттүнэн үрдүк таһымҥа тураллара. Олох-дьаһах туругунан,
сайдыылаах эргиэн-урбаан, культура сабыдыалларынан саха тылын Хотугу эр-
гимтэ омуктарын бодоруһар тылларыгар кубулуппуттара. Итини, биллэн ту-
рар, омук быһыытынан сиппит-хоппут норуот эрэ, ону ааһан, бөҕө олохсуй­
бут общественнай тутулунан салаллар-дьаһаллар эрэ буоллаҕына, уһук хотугу
сир климатическай усулуобуйатыгар ситиһэр кыахтаах. Ол да иһин, холобур,
дүпсүттэр нууччалар баһылыктааһыннарын анныгар сүүһүнэн сыл олорон ба­
ран, 1720 сыллаахтан саҕалаан салалта административнай тутулун: улууһу уон­
на нэһилиэги (буолаһы) олохтуулларыгар Бороҕон улууһун иһигэр киллэрэн,
урукку улуус таһымнаах тутулунан олорбут тэриллиилэрэ нэһилиэктэринэн
ыһыллан, сүтэн-симэлийэн хаалыахтарын баҕарбакка, ыраахтааҕы үрдүкү
сууттарыгар үҥсэн-харсан, туруорсан, итэҕэтэн, Иркутскай губерния прави-
тельствота 1812 сыллаахха муус устар 5 күнүнээҕи ыйааҕар олоҕуран, Саха
уобалаһын администрацията 1814 сыл сэтинньи 17 күнүгэр Бороҕон улууһун
7 нэһилиэгин арааран, Дүпсүн буолаһын тэрийэр туһунан ыйааҕа тахсарын
ситиспиттэрэ уонна 1815 сыл саҥатыттан буолас, 1828 сылтан улуус статуһун
ылбыгтара.
Дүпсүн улууһа хаһан, хайдах тэриллибитин туһунан биир дойдулаахпыт,
биллиилээх кыраайы үөрэтээччи И.Е. Березкин 1981 сыллаахха бэчээттэппит
«Өбүгэлэрбит уонна үөлээннээхтэрбит суолларынан» кинигэтигэр сиһилии
ырытар. Биллэн турар, Иван Георгиевич советскай кэм киһитэ этэ уонна
оччотооҕу историяҕа сыһыан ирдэбиллэринэн салайтарара. Ол иһин кылаас-
сабай өттүн ордук сытыырхатан туттар буолан, дүпсүттэр сүүһүнэн сыл устата
бэйэ баһын бэйэ бас билинэрин, сүдү былыргы төрүттэрэ Сүрдээх Дүпсүнтэн
81