Page 12 - 2-с Легей нэьилиэгэ

Саха терде буолбут Омодой Баай уонна Эллэй Баатыр тустарынан номохторго
баар-суох ебугэлэрбит саханы саха онороору Сахабыт сирин елерсууттэн эйэни,
сэрииттэн иллээх олоду ордороннор5 булбуттарын туйунан кэпсэнэр. Кинилэри,
кими эмэ таннаран дуу, куттанан дуу эйэни талбыттара диир кэрэгэй. Кийи ай-
мах баарын тухары уескуу турар сэрии уонна эйэ сурун ейдебуллэриттэн — ил­
лээх олоду талбыттарын омнуолуур сыыйа буолуо. Уйун санаа, ебугэлэр угэстэрэ
(историческая подсознательная память) баар буоллахтарына XVII уйэтээди дьон ити
сурун санааны бэркэ диэн билэр буолуохтаахтар.
Бийикпитин ыйаабыт дойдубутугар теруттэрбит тус-туйунан айаннаан, араас
кэмнэргэ кэлэн, син атын омуктарга (дойдуларга) буоларыныы, маннай утаа кыра-
кыралаан тургутуйан, бэйэ-бэйэлэрин утэн-анньыйан керсубут даданы буоллах­
тарына, сунньунэн иллээх олоду тутуспуттарын туойутунан бийиги, сахалар, сы-
рыттахпыт. Кинилэр кэлбити эрэ кыдый, керсубуту эрэ елер диэн ейдебулунэн
салайтарбыттара буоллар саха омута диэн баар буолуох этибит дуо? Саарбахтыггы...
Утуе-мааны кийи Г.В.Попов: «Сэйэн Боло уйэтигэр Эллэйтэн аахтахха сорох
ада уустара 20 кийи уйэтигэр диэри эбиттэр»6 диэн бэлиэтээйинин аахтахпытына
билигин хаама сылдьар хас биирдии саха кийитэ Эллэй кэнниттэн бу орто дойдуга
кэлэн олох олорор уонна олорон ааспыт 4 194 300 кийи хаанын илдьэ сылдьарыгар
тахсар. Эттэххэ добегт.
Олох таптал бэлиэтэ. Тапталтан уескуур эйэттэн, иллээх олохтон орто дойдуга
ордук суодун, сэрии уонна эйэ суолтатын, ис дьиггин билэр ебугэлэрбит барахсаттар
«Алгыс байа сыалаах, кырыыс байа хааннаах» диэтэхтэрэ.
Нуучча Лиэнэдэ кэлиитигэр, эт-хаан эбэтинэн Омодой, эйэтинэн Эллэй сиэннэ­
рэ Легей Тойон ити ебугэлэрин сурун угэстэрин илдьэ сырыттада...
♦ * *
Оттон итэдэл, кийи кийиэхэ сыйыаннайыыларын, ей-санаа, олох-дьайах, дьиэ-
уот тустарынан тылбытын-еспутун, кинилэр илдьэ сылдьар ейдебуллэрин ырытан
кердехпутунэ, бийиги Омодой, Эллэй, Хоро иннилэринээди ебугэлэрбит хайа да
омуктан итэдэйэ суох теруттээх-уустаах, олоду олорбут, сырыыны сылдьыбыт кур-
дуктар. Общественнай тутул эн ин араас кэрдиистэрин эттэринэн-хааннарынан бо-
руобалаабыттар бадахтаахтар.7
Академиктар В.Бартольд, М.Богомолов, Б. Владимирцов, А. Окладников, В.Радлов,
А. Самойлович уонна угус атын анал уерэхтээхтэр улэлэрэ ону туойулууллар.8
Ама даданы Сахабыт сиригэр уескээбэт кыыл-суел (хахай, баабыр, тэбиэн, истиэп
сайыла, кырса), ас-тапас (арыгы, тараан — просо, хлеб, чакыр — вино, хампа, тордо —
солко) атын да угус ейдебуллэри9 илдьэ сылдьар саха норуота общественнай тутул, го­
сударственность араскыларын бэлиэлэрин барытын умнубута буолуо дуо? Уонна, ач-
чыгыйа тыйыынча кэринэ сыл устата тун' былыргы ебугэлэрин Абада, Баргу, Баайада,
Барылас, Тулун, Тумат, Куркан, Сакаит, Ураанхай, Хандл ас, Хоро, Борджигин10 аат-
тарын ейдуур, илдьэ сылдьар омук хайдах даданы «сарый — саар — царь, дьайал —

5 Ксенофонтов Г.В. Эллэйада. — М., 1977. Легенды № 23, 34, 35, 39, 42, 46, 49, 185, 190, 197.
Ол туйунан, холобурга маннык суруйаллар:
(№ 13) «Омогой родом был татарин, раньше жил в братской земле. Ушел оттуда потому, что там про­
исходили постоянные войны».
(№ 35) «Зовут меня Эллэем. Там, где я проживал, идет беспрерывная война, и я поспешил уйти,
чтобы спасти свою жизнь».
6 Сэйэн Боло. Лиэнэдэ нуучча кэлиэн иннинээди саха олодо.— Дьокуускай, 1994. — С. 9.
7 Ксенофонтов Г.В. Ураангхай сахалар. Очерки по древней истории якутов. — Якутск, 1992. — С. 204.
8 Кинилэр улэлэрэ туспа анал ырытыыга суруллуохтара.
9 Окладников А.П. История Якутской АССР. Т. 1. — М-Л., 1955. — С. 227 — 281.
10 Рашид-ад-Дин. Сборник летописей // Чингисиада. Сокровенное сказание монголов. Агинское —
Улаанбаатар, 2009. - С. 141, 145, 171, 172, 174, 191, 196, 209.

10 I туйумэх