Page 35 - 2-с Легей нэьилиэгэ

УУС АЛДАН УЛУУЬА

«О князях» дьыала хас тыллара, этиилэрэ диригг ис хойоонноохтор, ылыннарыы-
лаахтар.
Докумуоннарын «Утуе хааннаах терут уус дьоммут» диэн садалаабыттара, саха
кулубалара бэйэлэрин туруктарын, кыахтарын билинэллэрин туойулуур.
Кинилэр ей-санаа, куус даданы еттунэн байыйтаран Нуучча судаарыстыбатыгар
киирбиппит диэн ханнык да дьиэк биэрбэттии бу боппуруойу быйаарбыттар, тэи,
тэгг буолуу, ейдейуу тумугэр эрэ Нуучча судаарыстыбатыгар эйэ дэмнээхтик киир­
биппит туйунан эппиттэр.
Докумуоннар маны тэггэ сахалар угус еруттээх утуелэрин ахтыбыттара оруннаах.
Ол курдук, Улуу географическай арыйыылар, Россия государствота бары хайысха-
нан туйалаах сирдэринэн кэкээйинэ, онно тутуллубут куораттар саха кыттыгайа
суох онойуллубагахтарын, тутуллубатахтарын бэлиэтээбиттэр. Россия модун держа­
ва буолуутугар сахалар кырата суох утуелэрин эппиттэр.
Уонна Саха Сирэ бийиги терут дойдубут, сылаас тыыны инэрбит сирбит, кийи
буолан тереебут бийикпит, онон сир боппуруойугар бийиги санаабыт булгуччулаах-
тык ийиллиэхтээх диэн бигэргэтэн суруйбуттара — саха бастаахтара еруутун дьон-
норун, норуоттарын интэриэстэрин ере туппуттарын кэрэйэлииллэрин тайынан, бу
Кэс тыл быйыытынан ейденуен сеп.

Тумук
1. XVII уйэдэ «кехсуттэн тэйииннээх» омук ойдон олорон олодун дирин
историятын, ебугэлэрин, тердун-ууйун («историческая память») умнубатах
керуггнээх.
2. Нуучча Лиэнэдэ кэлиитин кэмигэр саха омута хайа да (ей-санаа, социальнай,
экономическэй) еттунэн нуучча судаарыстыбатын олодуттан улаханнык хаалбыта
кестубэт курдук.
3. XVII уйэдэ Нуучча судаарыстыбата, ардаанны сабыдыал улаханнык киирэ
илигинэн, бэйэтин тердун-ууйун билинэр, монгол-туур сабыдыала оччолорго
балайдата биллэр кэмнэрэ буолуохтарын септуьгу.
Улуу бутуур охсуутуттан еруттэ илик дойду эйэ суолун тутуспута сиэрдээх.
Московскай правительство Саха Сирин анал туспа Дьокуускай уезд (адми-
нистративнай туспа бырааптаах (единица, субъект) холбойук окорбута, бэйэтин
«подданнайдарын» курдук тэггнэ тутан дьайаах (нолуок) хомуйбута, ыраахтаадыга
биэрэр андадардарын тылынан — андадар («шерть — сэттээх тыл») бэрдэрбиттэрэ —
бу атадастаайын, баттаайын бэлиэлэрэ буолбатахтар, теттерутун, сахалары
тэггнээхтэрин курдук керуу, тэннээйин бэлиэлэрэ диэн санаалаахпыт.
4. XVIII уйэттэн садалаан, Россия Саха Сирин олодун, историятын ардаанны
(европейскай), XX уйэдэ — марксистскай-европейскай харадынан (теориялар,
тезистэр ...) керуулэр тумуктэригэр Нуучча государствота Саха Сирин сэриилээн
ылбыта, сахалар уоттаах саа уойугар байыйтаран кыайтарбыттара, ол ийин
бэриммиттэрэ, бас-кес дьонноро бары таггнарыахсыттар (классовай сыйыан
быйыытынан) этэ диэн, бийиги саныахпытыгар, сыыйа тезистэр киирбиттэрэ.
Ардаалар одуруктаах ейдеругэр олорсон, нууччалары сахалары утары туруортаайын
уонна сахалары «кыайтарбыт, мелтех» норуот оноро сатаайын историческай чахчы-
ларга олодурбаттар.
Бэйэлээх бэйэбит дьоммут XVII, XVIII, XIX уйэлэргэ бу туйунан керуулэрэ,
билигин олорор олохпут атыны этэллэр: сахалар оччотооду быйыыга септеех суолу
тутуспутгарын, эйэни талбыттарын, бэйэлэрин ааттарын урдуктук туппуттарын.
5. Омодойдоох Эллэй быйаччы сиэннэрэ, кинилэртэн (преемничество) Тойон
урдук титулун илдьэ сылдьааччы Легей Тойон ебугэлэрин угэстэринэн эйэнэн кэл-
бит дьону эйэнэн керсубут, биир тылы булбут буолуон септуггу.
Ол гынан, кини тутатына дьайаах телеебетеде, андадар биэрбэтэдэ диригг ис
хойоонноохтор дии саныыбыт. 1637 сылга (дьайаах телеебут кэмигэр) дылы ба-
Былыргыны сэгэтэн кердеххе 33