Page 6 - Бастыннартан бастакы

Үлэ дьоруойа
БУРЦЕВ ДАШИ ГАВРНЛЬЕВПЧ - ТАПЫЛА
★ ж

Быыкаанныыр Уйбаан, Суруксут Сүөдэр оҕолоро суох. Алампа өтөҕүн кырыһырбыт омооно Быйды
алаас илин күөлүн арҕаа атаҕын, соҕуруу өттүнээҕи кырдал хонуутугар билигин да баар. Айыыһыт
тартарыытыгар туруоруллубут Аар баҕах сэргэтэ билигин да турар. Өссө да чиргэл, хамсаабат. Кыһыл
эттээх баараҕай тиит төрүт үөрэҕэһинэн оҥорбуттар. Икки өттүгэр дьоҕус сэргэлэр бааллара үһү,
олортон туох да бэлиэ ордубатах. Халдьаайы Бырдьа халыҥ аймах Буурсаптара бары Алампа ити
түөрт уолаттарын удьуордара. Алампаттан аахтахха, билигин ахсыс, сорохтор тохсус киһи үйэтигэр
сылдьаллар.
Улуу олох обургу ити курдук очурдаах-чочурдаах, түһүүлээх-тахсыылаах, инчэҕэй тирбэҕэ быс-
тыбатынан can саҕаттан салҕанан салгыы бара турар дьиктилэрдээх. Ол да иһин, былыргы түгэх
өбүгэлэрбит: «Хайа да киһи олоҕун дьылҕата Үөһээҥи Айыылартан айдарыллан, эрдэттэн ананан
Орто туруу-бараан дойдуга түһэриллэр», - диэн этэн кэлэр кэнчээри ыччаттарыгар кэс тылла-
рын нөҥүө, «Илгэлээх ийэ сиргэ кэлбит ол ытык аналгытын толордоххутуна эрэ, өбүгэ ситимэ
быстыа суоҕа. Үтүө ааккыт үйэлэргэ ааттана, санатылла, ахтылла туруо. Кэнэҕэски, кэлэр көлүөнэ
ыччаттаргыт аҕаларын, эһэлэрин, хос эһэлэрин, хос-хос эһэлэрин үтүө аатын үйэлэргэ умнубакка
утумнуу, удьуордуу туруохтара», — диэн кэриэс-хомуруос тылларын этэн-тыынан хааллардахтара.
Өбүгэлэрбит барахсаттар хаһан сыыстарбыттара баарай... Бука, ити сырдык санаа, өбүгэ өтө
көрөн кэлэр кэнчээри ыччатыгар туһаайбыт кэс тыла, үгүс көлүөнэ дьон олорон ааспыт олохторо
сиик буолан симэлийэн сүппэккэ, силис-мутук тардан баччаҕа тиийэн кэллэҕэ. Хор, ол иһин хайа да
оҕо аҕатын туйаҕын хатарыахтаах. Оччоҕуна эрэ көлүөнэлэр ситимнэрэ үөскээн тахсар. Түгэх өбүгэ
үтүө үгэһэ тулхадыйбакка тутуһуллар. Киһи — киһини, көлүөнэ — көлүөнэни солбуйар. Орто туруу
бараан дойдуга киһи-аймах, саха олоххо анала салҕанан, быстыбакка бара турар дьылҕаланар.
Улуу Хоро удьуордара, өбүгэлэрэ
Эгий Баай олорбут сирдэригэр-уоттары-
гар ыччаттан ыччакка салҕанан, ханна
да халбарыйбакка, күн бүгүн да оло-
роллор. Алампа кэнниттэн, сүүстэн бы-
дан тахса сыл буолан баран, 1917 сыл-
лаахха Алампа удьуордарыгар, бу сы-
рыыга тус-туспа ыалларга, эмиэ сэттэ
уол төрөөбүт, сэттиэн дьон буолбуттар:
Бүөтүр (Киирик Бүөтүрэ), Бүөтүр (Ба-
һылай уола), Ньукулай (Тайыла уола),
Ньукулай (Киргиэлэй уола), Мэхээлэ
(Куонаан уола), Сэмэн (Отох Охонооһой
уола), Милентий (Көстөкүүн уола). Бу
сэттэ уолаттартан түөрдэ ыччаттардаах-
тар, салгыы үөскээн эрэллэр, үһэ эмиэ
оҕолоро суох. Сэрии иннинэ үс киһи кэргэннэммититтэн иккитэ биирдии уолламмыттар, биирдэс-
тэрэ уол оҕото суох. Биир киһи кэргэннэммэккэ сылдьан сэриигэ өлбүт, биир сэрииттэн эргиллэн
кэлэн кэргэннэнэн, биир уолламмыта өлбүт, онтон ыла кэргэнэ ыарыһах буолан, оҕоломмотохтор,
икки киһи сэрииттэн кэлэн баран оҕоломмуттар. Түмүгэр урукку хартыына лоп курдук хатыламмыт.
Сэттэ уолтан түөрдэ удьуору салгыыр ыччаттаммыттар, үс уол оҕолоро суох. Бу тугуй? Түбэһиэх-
чэ көстүү дуу, биитэр дьылҕа хаан оҥоһуута маннык дуу? Икки түбэлтэҕэ иккиэннэригэр уолаттар
ахсааннара, хас оҕоломмута, оҕото суоҕа төһөлүүтэ - барыта сөп түбэһэллэр. Онон былыргы Бырдьа
аҕатын ууһун Буурсаптарыгар сэттэ ахсаан ураты ис хоһоонноохтук иһиллэр. Быһата, дьикти сэттэлэр.

4