Page 8 - Бастыннартан бастакы

Үлэ дьорүойа
БУРЦЕВ ДАНИЛ ГАВРИЛЬЕВИЧ - ТАЙЫЛА
★ ★
Биһиги бу кинигэҕэ суруйар киһибит, Данил Гаврилович Бурцев - Тайыла Уус, Алдан улууһун
Хоро нэһилиэгин Хатыҥ Чараҥын төрүт олохтооҕо. Кини 1899 сыл ахсынньы ый 19 күнүгэр Соҕуруу
Бырдьалар төрүттэригэр күн сирин көрбүтэ. Билиҥҥи кэм үрдүк таһаатыттан көрөн сыаналаатахха,
Дьылҕа Хаан кинини Орто дойдуга төбөтүн оройунан түһэрэригэр төрөөбүт түөлбэтигэр, нэһилиэгэр
бас-көс, удьуорун ууһун утумнуур, көлүөнэлэри ситимниир Ытык ыйаахтаан ыыппыта дьэҥкэтик
көстөр. Тайыла Саха сиригэр саҥа олох саҕаланар сардаҥалаах сарсыардатын күөгэйэр күнүгэр
сылдьан көрсүбүтэ. Эдэр уол саҥа олоҕу, Сэбиэскэй былаас дьон олоҕун тупсарыыга ыытар үлэлэрин
барыларын ис дууһатынан ылыммыта. Ол да иһин буолуо, Сэбиэт былааһа тэриллиэҕиттэн олохтоох
Сэбиэт ыытар бары дьаһалларын олоххо киллэриигэ, туту да быраҕан туран, күүскэ үлэлэспитэ. Ол
сылдьан саҥа олох дохсун сүүрээнин отчут-масчыт, боростуой олохтоох саха дьонун өйө-санаата
уһуктуутун, эргэ эстиитин, саҥа сайдыытын илэ хараҕынан көрбүтэ, тус бэйэтин кыһыл илиитинэн
тутан-хабан, эт өйүнэн-санаатынан ылынан, үгүс түбүктээх эрээри үтүө түмүктэрдээх үлэҕэ-
хамнаска сыстан барбыта. Өр буолбатаҕа. Сотору кэминэн дьоҥҥо-сэргэҕэ эйэҕэс сыһыаннаах,
ылыннарыылаах тыллаах-өстөөх, дьону күүстээх үлэҕэ көҕүлүүр ураты дьоҕурдаах эдэр уол, биир
дойдулаахтарын куттарын-сүрдэрин туппута. Оруобуна ити кэмҥэ саҥа былаас салайар уорганнары-
гар Тайыла курдук Сэбиэт былааһыгар дьиҥ бэриниилээх эдэр дьон актыыбынай араҥатыттан та-
лан, саҥа былаас салалтатыгар үлэлэтэн барбыттара.
Дойдутун, дьонун-сэргэтин ыар олоҕо тупсарын туһугар дьүккүөрдээх, дьулуурдаах, эҥкилэ суох
чиэһинэй үлэтинэн үтүө аатын үйэтиппит Үлэ Дьоруойун Данил Гаврилович Бурцев — Тайыла,
эрэйдээх-буруйдаах, элбэх уларыйыылардаах, эриирдээх-мускуурдаах эрээри уһулуччу тахсыылаах,
охсуулаах үлэнэн уруйдаммыт, толору дьоллоох уһун олоҕун сарсыардата ити курдук саҕаламмыта.
Тайыла Бурцев ол дьикти, күн бүгүн да эрчимнээх эдэр дьоҥҥо үтүө холобур буолар улахан
олоҕун сырдатыыга бу кинигэ ананар. Кинигэҕэ биирдиилээн очеркалары, ыстатыйалары, ахтыы-
лары таһынан, Тайыла тус олоҕун көрдөрөр урут бэчээккэ тахса илик сэдэх хаартыскалар, ХХ-с үйэ
саҥатыгар уонна кэлин суруллубут үөлээннээхтэрин, кинини кытта бииргэ үлэлээбит, алтыспыт
дьон ахтыылара киирдилэр.
Биллэрин курдук, биһиги ийэлэрбит, аҕаларбыт, эбэлэрбит-эһэлэрбит ураты уустук, ол эрээри
үйэлэргэ өспөт үрдүк күүрүүлээх үтүө олоҕу олорон ааспыттара. Ааҕааччыны ол кэм ураты тыыны-
гар киллэрэр инниттэн, архыыпка харалла сытар элбэх оччотооҕу докумуоннары, урукку кэмҥэ
сурукка-бичиккэ тиһиллэн үйэтийбит, ааспыт олох тыыннаах туоһуларын ахтыыларыттан быстах
бэлиэтээһиннэри, «Эргиллибэт эргэ олохтон» диэн төбөлөөн кинигэҕэ киллэрдибит. Ити эрээри
сүдү киһи олорон ааспыт олоҕун толору арыйдыбыт диир кыах суох. Төһөлөөх элбэҕи эрдэтээҥи
сээркээн сэһэнньиттэртэн, Тайыланы кытта алтыспыт бииргэ үлэлээбит ытык кырдьаҕастартан
сурукка-бичиккэ тиһэн сурунан хаалбатахпыт, истибэккэ, билбэккэ, көрбөккө хаалбыппыт буолуой?!
«Бастыҥнартан бастакы» кинигэ, сахаҕа биир бастакы Үлэ Дьоруойун туһунан үтүө өйдөбүлү
үүнэр көлүөнэ ыччат дьонтго тыыннаах хаалларан, үйэтитэр биһиги, билиҥҥи көлүөнэ дьон, ытык
иэспит диэн санаанан салайтаран сурулунна. Төһөтүн да иһин, өссө тыыннаахтарыгар төрөөбүт
төрүт дойдуларын албан аатырдыбыт, дуорааннаахтык ааттаппыт, аар саарга аатырдыбыт биир
дойдулаахтарбыт үтүө ааттарын билиҥҥи көлүөнэ дьон билиэх тустаахпыт.
Онуоха бу кинигэбит кыра да көмөнү, туһаны оҥордоҕуна, туруоруммут сыалбытын-сорукпутун
ситтибит дуу диэн саныахпыт. Үлэни өрө тутан, үлэнэн үтүө ааттарын үйэлэргэ үйэтиппит аҕа кө-
лүөнэ ураты чаҕылхай олохтоох, уһулуччулаах дьонун сырдык мөссүөннэрэ көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ.
уостан-уоска бэриллэн, киһи - киһиэхэ, үлэҕэ-хамнаска сыһыаныгар, төрөөбүт дойдуга тапталыгар
үтүө холобур буолан, үүнэр эдэр ыччаты үтүөҕэ-кэрэҕэ, сырдыкка сирдии, ыҥыра-угуйа туруохтара
диэн биһиги саарбахтаабаппыт.
Павел ПЕРМЯКОВ-Тэлэкэ.
Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Суотту, Муру нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕс

6