Page 13 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

: = и : ....... = 1...... = Хоро нэһилиэгин историята : = = : ..... =

Хоро саха төрдүн быһыытынан көстүүтэ

Хоролор тустарынан Саха историческай фольклоругар Саха кимтэн кииннээх, хантан хааннаах
норуот буоларын быһаарар араас гипотезаны оҥорор научнай үлэлэргэ бааллар. Хоро ууһа, Хоро
нэһилиэгэ, Хоро дойдута, Хоро сирэ диэн өйдөбүллэри, этиилэри ордук Саха омук соҕурууттан
төрүттээх этэ диэн концепцияҕа олоҕурар этнографическай, историческай үлэлэргэ булан ааҕыахха
сөп. Саха соҕурууттан төрүттээх диэн теория өссө XVII үйэ бүтүүтүгэр бэлиэтэммитэ.
Саха төрдүн быһаарар историктар, этнографтар Саха историческай фольклоругар баар Саха
үөскээһинин, олохсуйуутун туһунан ис хоһоонноох сэһэннэргэ (үһүйээннэргэ) сүрүн болҕомтолорун
уураллар. Саха былыргы историческай сэһэннэрин хомуйууга Г.В. Ксенофонтов, С.И. Боло, Г.У.
Эргис, А.А. Саввин үгүс үлэни оҥорон тураллар. Саха олоҕун урут даҕаны чинчийэ сылдьыбыт
нуучча үөрэхтээхтэрэ бэрт үгүһү хомуйан, тылбаастаан, араас үлэлэригэр таһаартаран тураллар.
Ол да буоллар, бу сэһэннэр хомуллуулара ситэн турар диэххэ сатаммат.
Билигин Саха историческай фольклорун туһаныыга методологическай хабааннаах алҕастары
таһаарыы баар. Саха омук үөскээһинэ (этногенез) бутуллубутун, ону сэргэ археология көмөтүнэн
норуот историятын үөрэтиигэ методологическай хабааннаах алҕастар тахсар төрүттэрин туһунан
Н.Е. Петров «Об ошибках методологического характера в изучении этногенеза народа саха»
диэн ааттаах сүрдээх интэриэһинэй ыстатыйаны суруйан турар. Кини Саха омук Элиэнэ өрүс
бассейныгар үөскээбитэ диэн санааҕа олук уурбут 1976-1987 сс. ыытыллыбыт Саха
Г осударственнай университетын экспедицията арыйбыт, Х1У-ХУ1 үйэтээҕинэн ааҕыллыбыт Кулун-
Атах культуратын үөрэтэр матырыйаалларыгар олоҕуран, А.И.Гоголев оҥорбут тү^үгүн
алҕаһынан ааҕар. Н.Е. Петров «Юань-Ши» диэн кытай источнигар сигэнэн сахалар Прибайкальеҕа
XVII үйэҕэ номнуо туспа эль буолан, үс саха төрүөҕэ буолан (үс саха хаан, хоро хаан, ханалас)
холбоһон, тэнийэн олорбуттара диир. Уонна 1217 сылга Чингисхан улахан уола Джучи баһылыктаах
монголлар кэлэн сэриилээн ылбыттара диэн этэр. Ол сэрии, сахалар хоту куотуулара бурят омук
«Хара Ажирай уонна Харанай мэргэн» диэн сэһэннэригэр чуолкай кэпсэнэр. Бу сэһэҥҥэ оччотооҕу
саха, төһө да Чингисхан сэриитигэр хоттордор, ол кэмнэ мээнэ бэйэлэрин тэннээхтэригэр сүгүн
бэриммэт күүстээх омук быһыытынан көстөр. А.П.Окладников сахалар уонна буряттар
генеалогическай ис хоһоонноох сэһэннэригэр майгыннаһар өрүттэри булар. Бурят биир кырдьаҕас
фольклориһа С. Балдаев суруйан хаалларбыт Хара Ажирай уонна Ажирай Бухе тустарынан кэпсиир
сэһэннэриттэн биир варианын А.П. Окладников маннык комментарийдаан киллэрэр: «силач Ажирай
был сыном Ухэро Бухаева из Жоноева рода эхритского племени. Подробно рассказывается о его
богатырских подвигах, дружбе с Харамцаем, сыном Унэгэн из тунгусского рода Шалагир, о вражде
с сэнэгутским родом и тунгусами, о походе Ажирая и Харамцая на маньчжуров и на владение
халхатских ханов. После нападения селенгинских монголов, говорится в предании, богатыри со
своими воинами остановились за Баргузином в Урянхайской степи. Здесь на них неожиданно
напали с разных сторон монгольские войска, и все эхриты были убиты. Уцелели только Хара
Ажирай и Харамцай мэргэн. Отбиваясь от врагов, богатыри бежали на Лену. Их преследовали.
Они сели на плывшие по реке два дерева, вырванные с корнем, и поплыли вниз. Монголы
преследовали их по берегу. Около нынешнего Верхоленска преследователи застрелили беглецов.
Тела Ажирай Бухэ и Харамцай мэргэнэ были выброшены волнами р. Лены и их похоронили с
почестями на аранге (арангасе), т.е. на лабазе. Учитывая заслуги обоих баторов перед бурятскими
племенами, эхриты и булагаты отнесли их к сонму восточных божеств и причислили к штату
Эрлен-Хана, владетеля подземного царства. Ажирай Бухэ и Харамцай мэргэн считались
покровителями родовых вождей, общественных деятелей, божествами силы и власти.
В сказаниях и в том, и в другом случае - два героя, оба преследуются врагами и бегут, отбиваясь
от них, вниз по Лене. Разница только в том, что в бурятской легенде оба гонимых врагами героя
гибнут, а в якутском предании уходят от своих недругов очень далеко и становятся родоначаль­

9