Page 18 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

г ................ .............. ;................ Дойдум - Уус-Алдан Хорою......................................... = = = = =

Хоролор тарҕаныылара
Билиҥҥи XXI үйэ үүнэн турар кэмигэр Саха Республикатыгар уопсайа түөрт улууска Хоро
диэн ааттаах нэһилиэктэр бааллар. Бу улуустар географическай балаһыанньаларынан бэйэ
бэйэлэриттэн балай эмэ ыраах-ыраах сыталлар. Кинилэр бары саха төрдө буолбут Улуу Хороттон
төрүттээхтэр диэн хас да учуонай бэйэтин үлэтигэр бэлиэтээн турар. Ол курдук, сэһэннэргэ
ахтылларынан Улуу Хоро аан бастаан олохсуйбут сиринэн Бороҕон улууһа буолар, билиҥҥитэ
Уус-Алдан улууһа. Онтон саҕалаан аахтахха, Хоро нэһилиэктэрэ: Уус-Алдаҥҥа Майаҕас, Чараҥ;
Үөһээ Бүлүүгэ - Булгунньахтаах; Сунтаарга - Хоро; Өлүөхүмэҕэ - Хоро, Балаҕаннаах, Мэкимдэ
диэн бөһүөлэктэрдээхтэр. Ону тэҥэ Хоро аҕатын уустара хас улууска бааллара историческай
фольклорга кэпсэнэр. Дьэ, бу курдук олус киэҥ сирдэринэн хоролор тарҕанан хаалбыттар.
Чинчийээччилэр хомуйбут үһүйээннэригэр Улуу Хоро Лиэнэ сиригэр кэлэн олохсуйуутун,
тэниийиитин туһунан араас майгыннаһар да, майгыннаспат да өрүттэр бааллар. Үһүйээннэр
сорохторугар Улуу Хоро оҕонньор Мүрүгэ дьонун сороҕун хаалларан баран, салгыы бэйэтэ
айаннаабыт дэнэр. Оттон билигин Хоро нэһилиэгин Чараҥар олорор сэрии ветерана, Саха
республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хоро нэһилиэгин историятын
үөрэтээччи, чинчийээччи Орлов Николай Алексеевич хомуйбут матырыйаалларыгар киирбит Мүрү
төрүт олохтооҕо Василий Николаевич Скороходкин (Талыр Баһылай) кэпсээниттэн суруллубут
үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, кини ханна да айаннаабакка Мүрүгэ олохсуйбут. Сэһэнньит В.Н.
Скороходкин салгыы кэпсээбитэ кылгас ис хоһооно маннык: «Улуу Хоро тоҕус уоллааҕа. Кэнники
уолаттара улаатаннар, киһитэ-сүөһүтэ элбээн, улаханнык байан-тайан олорбут. Онтон Холлоох
Уһун диэн уол орто быраатын батыһыннаран Өлүөнэ өрүскэ киирбит, өрүһү олус сөбүлээн биирдэрэ
арҕаа Хаҥалас Маҥан сиригэр, иккис уол Үөдэй сиригэр олохсуйбуттар. Кинилэртэн Хаҥалас
Хорото, Нам Хорото үөскээбиттэр. Улахан уолтан хоту Алыһыай Хоротун балыгынан, булдунан
дьарыгырар эбэҥки аҥардаах дьоно үөскээбиттэр. Икки уол ойох ылан, биирдэрэ Байаҕантай
Хоротун үөскэтэр, иккиһэ Дьаанын ойуун диэн Мэҥэ сирин булан, Дьаҥхаады төрүтэ буолар. Үс
уол тутуспутунан Туймаада эбэни булан, Т ыгыны кытта уруурҕаһан, олохсуйан иһэн, Бүлүү өрүһү
булан, ону өрө тутан, орто Бүлүүгэ Тоҕуй сиригэр Тоҕуй Хорото, биир уол Үөһээ Бүлүүгэ тиийэн,
Үөһээ Бүлүү Хорото, оттон биир уол Сунтаар Бордоҥор Элгээйи Хорото диэн нэһилиэктэри
төрүттүүллэр. Бу уолаттар сүрдээх хоһуун, булчут, боотур дьон эбиттэр үһү. Улуу Хоро оҕонньор
инньэ гынан илин Алыһыай үрэх төрдүттэн Бүлүү өрүскэ тиийэ тэнийэн үөскээбит чахчы да улуу
киһи этэ диэн, былыргы кырдьаҕастар улаханнык ытыктаан кэпсэтэллэрэ үһү». Өскөтүн мантан
көрдөххө, үөһэ этиллибитин курдук, араас улууска баар Хоро нэһилиэктэрэ барылара биир
төрүттээхтэр эбит. Улуу Хоро сүдү кырдьаҕастан, кини тоҕус уолаттарыттан, элбэх ахсааннаах
уруу хаан дьонноруттан тымыр-сыдьаан тардыһаллар. Сунтаар уонна Үөһээ Бүлүү хоролорун
төрүттэрин уонна кинилэр төрүттээбит уустарын ааттара манныктар:
Асхар-Асхар аҕатын ууһун төрдө;
Хандайар-Хандайар аҕатын ууһун төрдө;
Быыгынаа-Быыгынаа аҕатын ууһун төрдө;
Оммоттон-Оммоттон аҕатын ууһун төрдө;
Сортоҕор-Сортоҕор аҕатын ууһун төрдө;
Кокуора-Кокуора аҕатын ууһун төрдө;
Өҥетөх-Өҥөтөх аҕатын ууһун төрдө;
Бу дьон бары бииргэ тахсыбыттар диэн буолар. Сорохторо айаннаан иһэн Үөһээ-Бүл үүгэ хаалан
олохсуйбуттар. Сорохторо салгыы Сунтаарга тиийэн тохтууллар. Бу тиийэн олохсуйан баран
бэйэлэрин кытта сибээстэрин быспатахтар. Ол курдук, Үөһээ-Бүлүү хоролоро өлбүгэ харчытын
Сунтаар хоролоругар тиийэн төлүүллэр эбит. Арааһа, кинилэри баһылыыр көҕүлүүр өттө
Сунтаарга тиийбит буолуохтарын соп эбит. Кэлин бу икки сиргэ олох оностуммут хоролор икки
ардыларыгар арахсыы тахсар. Сэһэҥҥэ кэпсэнэринэн маннык: «Биирдэ өлбүгэ харчытын биир
үтүо киһилэрэ Сунтаар Хоротугар илпит. Онно бу киһини кыра итэҕэс буолан буруйдаан кэл-
гийбиттэр. Ону туран бу киһи түүн быатын холкутатан күрээн, биир оҕуһу миинэн тыаҕа тахсар
уонна оҕуһутган түспэккэ эрэ тииккэ ыттан тахсан саһан олорор. Сарсыарда Хоролор киһилэрин
көрдүүллэр, суоллууллар да булбаттар. Онтон туран утуйбуттарын кэннэ, бу киһи оҕуһун миинэн
дойдутугар Үоһээ Бүлүү Хоротугар күрүүр, эккирэтэн баран сиппэттэр. Сунтаар хоролоро Үөһээ
Бүлүү хоролоруттан мантан сылтаан арахсаллар».
Онтон биир сэһэтгэ кэпсэнэринэн, Үоһээ Бүлүү хоролорун төрдүнэн икки ойуун аатын аат-
тыыллар. Аҕата Тиистээх-Кытаанах уонна кини уола Өтоҕер-Тулааһын, өссө ону таһынан удаҕан

14