Page 17 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

л1"" = = = = = = = = Хоро нэһилиэгин историята ..... = д я а = г ..............
тар монголизмнары киллэрэр кыахтара суох диэн этэн турар. Ол туһунан маннык: «Что якутские
роды «хоро» обязательно должны соответствовать современным хоринским бурятам, нужно еще
доказать. Во вторых, якутские роды не столь многочисленны (их всего-навсего вряд ли наберется
около 5000 душ об.п.), чтобы обмонголить на 30% якутский язык, на котором говорит народ,
равняющийся почти четверти миллиона душ. В третьих, при более внимательном анализе «хорин-
ского вопроса» у якутов их легендарное «хоро», по нашему мнению, должны быть признаны пере­
житочным воспоминанием об огромном китайском народе». Г.В. Ксенофонтов сахаларга хоро
туһунан баар өйдөбүллэр киириилэрин Улуу Кытай омугу кытта ситимниир санаатыгар профессор
Н.Е. Петров маннык этэр: «Ол эрээри, учуонай үгүс кэрчик санаата хоро - соҕуруу, кус хоро
дойдута, ол аата кый ыраах кус кыстыыр итии дойдутун курдук, Саха саба быраҕан өйдөбүл үттэн
сибээстээх, быысаһыы абстракциятынан (по абстракции смежности) тыл суолтатын кэнэтэн
өйдөөһүнүгэр сыһыаннаах. Ол курдук, айылҕаны аанньа билбэт киһини күлэн «Кус Хоро
дойдутуттан кукаакы кэлбит диэбиккэ дылы» диэн сиилээн этии баара. Дьиҥинэн, былыргы сахалар
(курыканнар) кытайы кытта туруулаһан доҕордоһон, хардарыта ыалдьыттаһан, эргинэн олорор,
чуолкай билэр кэмнэригэр уонна кэлин даҕаны улуу ыалларыгар Хоро диэн олохсуйан олорор,
олорбут сирдэрин аатын холбуу сатаабатах буолуохтаахтар». Оччотугар Хоро Саха төрдүн
быһыытынан көстүүтэ аҥардас Хоро диэн ааттаах биир эрэ киһинэн сирэйдэммит эбит. Олох
былыргы историческай аренаҕа биһиги эрабыт бастакы үйэтигэр хоро диэн аатынан биллибит
монгол биистэриттэн саҕах ууруллубут буолуохтаах.
Буряттар генеалогическай сэһэннэригэр Барҕа Баатыр аата үгүстүк ахтыллар уонна бурят
төрдүн быһыытынан билиниллэр. Кини, Баргу-батор үс уолуттан бүтэһик уола Хородой-мэргэн
11 уолаттара бары тус-туспа хоро-буряттарын 11 аҕа ууһун үөскэтэллэр, кэлин 14 буолар.
Бурят биллиилээх учуонайа Ц.Б. Цыдендамбаев «Бурятские исторические хроники и родо­
словные» диэн үлэтигэр хоро-буряттарын үөскээбиттөрүттэрин үөрэппитэ. Кини бу үлэтигэр Г.Н.
Румянцев этиитин киллэрэр. Онно этиллэринэн, монгол биистэрин аата үгүстэрэ хор диэн тылтан
саҕаланар эбит. Холобур, хорчин, хори-тумат, хур умши, ол эбэтэр тибеттэр монголлары хоралар
диэн ааттыыллар эбит. Мантан салгыы Ц.Б. Цыдендамбаев түмүк онорор: «Таким образом, можно
полагать, что хор, вероятно, было общим наименованием большой группы древних протомонгольских
племен, расселенных на большом пространстве от Прибайкалья до Восточной Монголии». Ол
аата, биһиги сахалар буряттары кытта чахчы уруулуу омукпут, кинилэр төрүттэрэ биир сиртэн
үүнэн тахсар диир буоллахпытына, бу икки омукка хоро баһыйар өттүн ылан буккуспут. Хор
диэн тылтан үөскүүр монгол биистэрин ааттарыгар хоро диэн иҥэ сылдьар диэххэ сөп. Онон
сахаларга Элиэнэ энэригэр олорор кэмнэригэр туспа хоро диэн омук кэлэн булкуспатах буолуохтаах.
Сахаттан этнос быһыытынан ураты хаачыстыбалары биэрбэт, ол эбэтэр, туспа тыллаах дьон
буолбакка, хоро диэн өбүгэлэрин аатын хас үйэ тухары оруодаларын аатын быһыытынан
иҥэриммит сахалар Элиэнэни булбут буолуохтаахтар.
Онон, сахалар биһиги эрабыт бастакы үйэтигэр Байкал күөл тулатыгар хас да монгол уонна
түүр тыллаах туе туспа биистэр холбоһон, Үч Курыкан диэн ааттаан биир улахан эли үөскэппит-
тэрэ. Бу кэминээҕи сэһэннэр, ол иһигэр Улуу Хоро оҕонньор илин диэкиттэн кэлэн холбоспута диэн
сабаҕалааһын өссө Забайкальеҕа буолбут түгэн, уһун сыллар, үйэлэр солбуйсууларын түмүгэр
дэлби уларыйан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллиитигэр умнуллан баран тупсарыллан, ситэриллэн
диэххэ дуу, билигин да сахаларга да, буряттарга да өбүгэ культун быһыытынан уос номоххо
сылдьар. Оттон билиҥҥи сахаларга хоро оруодалара хайдах киирбиттэрин туһунан ырыҥалыыр
буоллахха, Хоро сирэ диэн аатырар Забайкалье дойдутуттан хоро аҕатын ууһа диэн ааттаах сахалар
Элиэнэҕэ хойутаан дуу, эбэтэр Омоҕойу кытта дуу кэлэн манна саха сиригэр олохсуйан туспа
нэһилиэктэри үөскэппиттэр, Саха сиригэр Хоро диэн'ааттарын син биир сүтэрбэккэ киэҥник
тарҕаппыттар.

13