Page 55 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

„ = = = = = , :::::= Хоро нэһилиэгин и с т о р и я т а =============
һыттары оҥороро. Көлүөһэҕэ аналлаах дьүөкэти хатыҥ туоһун уматан уулларан ылара. Кыһын
Моой үрэххэ, Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас көтөҕүүтүгэр үксэ эмиэ кини оҥортообуттимир ыллыктаах
тараамалаах бөҕө-таҕа сыарҕалара туттуллар этилэр. Сыыдам сырыыга аналлаах хасыма, тукку,
бэйэлэрэ дьаалаларынан сүүрбэт эрэ гына оҥортуура.
Дьөгүөссэ оҕонньор эдэр эрдэҕинэ кыладыйан оҥортообут чороонноро, тойон айахтара, кэриэн
ымыйалара, кыры бэлкэйдэрэ, кытыйалара, кытахтара, ибиир хамыйахтара уйгулаахтүһүлгэлэргэ,
үөрүүлээх остуолларга маанылаах иһит буолбуттара, бар дьон үөрүүтүн үрдэппиттэрэ.
Оҕонньор сэрии иннинэ аҕыс уончатыгар чугаһаан баран өлбүтэ.

Попов Иван Андреевич
Илин Бырдьаҕа «Кураанах толоон» диэн миэстэҕэ, кэлин Орлов диэн араспаанньаны ылыммыт
киһи олорбута. Аҕата ааттаах Мычаҥныыр ойуун. Чыраанайтан хотугулуу арҕаа Харбалаах диэн
сиргэ төрөөбүт. Иван Андреевич оту охсууга холлооҕун бар дьонугар охсон көрдөрбүт. Кини
мэлдьитин баайдар күүлэй тэрийдэхтэринэ ынырыыга сылдьар эбит. Былыр, аныгы хотуур оҥоһул-
луон иннинэ, киһини өҥүс баһынан эргитэн аҕалан үөһэттэн түһэрэн охсорго аналлаах элитиэпкэ
диэн ааттанар хотуур баар эбит. Оннук хотуурунан Иван Андреевич күҥҥэ икки дэһээтинэ сири
(үс гааны эрэ кыайбат) холкутук охсоро үһү. Биир дойдулаахтарыттан кинини бастыыр киһи
баара биллибэт.
Иван Андреевич биир уратытынан, ыарыыны тулуйар хатан киһи эбит. Биирдэ даҕаны уллуҥаҕар
көрөр ыарыы дьэрэлийэн тахсыбыт. Ону от охсо сылдьан олоро биэрэн, Саха быһаҕын төбөтүн
сытыылаан баран, элийэн ылан быраҕан кээспит. Онтукатын туох эрэ хааны тохтотор от сэбирдэҕин
сыһыаран баран куллукатын хайа тардан бэрэбээскилээн баран салгыы отун охсо турбутун туһунан
оччотооҕу дьоннор сөҕөн-махтайан кэпсииллэрэ.

ТУрба Ньукулай
Крылов Николай Петрович - Турба. Саҥардыытааҥҥы киһи. Мүрү куулатыгар Араҥастаах
алааска үөскээбит. Дьөрбө уҥуохтаах, мөчөкө киһи. Кыра үөрэхтээх, саалтыыры ааҕар. Саҥа
истэн-хотон эрэр кэмигэр Бахсы Танаратын дьиэтин сибэтиинэтигэр, Лэбийэ диэн сиргэ атах
оонньуутугар кыттан кими да тулуппатах. 12 туоска түөртүү аҥар хаамыыны кылыйбыт. Мүрү
Чараҥын олохтооҕо Бурцев С.Г. бастакы кэргэнэ өлбүтүгэр, 1911 сыллаахха саалтыыр аахпыт.
Онно сылдьан Андросов Р.Е. - Сыалдьака Арамаан диэн киһиэхэ тиэрэ сытан, тараһатын үктэппит.
Тараһата тимир курдук кытаанах, букатын ымыттан көрбөт диэн Арамаан олус сөҕөрө үһү.
Биирдэ ородобуой дьиэҕэ Д.Г. Бурцевтыын тугу эрэ үлэлээбиттэр. Бириэмэ сааһыары кыһын эбит.
Күнүс дьиэ таһыгар тахсан, бугуһуйдум диэн тэлгэһэ бүтэйигэр үүттэн үүккэ түспүт. Ону Данил
хаамыылаан көрбүтэ үүттэр икки ардылара түөртүү ыллар хаамыыттан ордуга үһү. Онтон кыс
маска мае төрдө, киил баҕайы сонос дүлүҥ сытарын оҕолор муус тоһуур, миилэ буола сыппаабыт
сүгэлэринэн кэппит. Сүгэтэ хоппот, ону күүһүнэн маһы ибилитэ охсон, икки чуурканы дөбөҥ
баҕайытык быһан, хайытан көтөҕөн киирбит. Кини оонньоон, баҕар, күүһүн көрдөрөөрү буолуо,
түөрт үүт бүтэйи оҕус буолан, хас да сүһүөҕү сүгэн турара, бааһына бүтэйин үстүү сиэрдийэни
тосторута көтөрө үһү. Состокуоп Уйбаан диэн киһи сайылык дьиэ тутта сырыттаҕына, даҥа
ыһыллыбыт аҕыс да аҕыс кээмэйдээх дьиэ сэттэ маһын муннугуттан өрө көтөҕөн, аппатан баран
чуурканы туора укпут. Ону көрдөспүттэригэр бэйэтэ киирэн ылан биэрбит.
Биир киһи «Буутук» диэн алааска дьиэ тутта сырыттаҕына, дьиибэлээн 8 м. бэрэбинэни баҕана
үүтүгэр туруору уган кэбиспит. Ону эмиэ бэйэтэ, бүтэй баҕанатын ылар курдук, көтөҕөн ылан
биэрбит. Кини ыһыахха оонньооботох. Арай Бэкирииһэ Сэмэн диэн Чээлэй киһитиниин тустубут.
Ону маннык кэпсииллэр. Хаһыа да буоланнар Чээлэйгэ урууга барбыттар. Киэҥ дьиэлээх баай
ыол үһү. Уруу бөҕө буолбут. Кинилэр аргыстарын Күйгээн Баһылайы бастыҥ остуолга олорпуттар.
Турбалаахха суол айаҕар миэстэ тиксибит. Аһылык кэнниттэн тэлгэһэҕэ илии-атах оонньуутун
тэрийбиттэр. Бэкирииһэ Сэмэн диэн күүстээҕинэн биллэр бөдөҥ киһини кытта Турбаны туһун
дииллэр. Киһилэрэ суол айаҕынааҕы ороҥҥо сытар, тур.уохча турбат, өр көрдөспүттэр. Бэкирииһэ
ХОЛуста таҥаһынан курданан баран, тэлгэһэҕэ хаамыталыы сылдьыбыт. Кэмниэ кэнэҕэс Турба
ДЬЭ, тахсыбыт. Тутуһан иһэн, киһитин ылгын ойоҕосторун иһирдьэ кимиччи тутуталаан кэбиспит.
Бэкирииһэ хаһыытыы түспүтүгэр, дьон көрдөһөннөр, илиитин араарбыттар. Кини дьону кытта
үгүстүк иирсибэтэх, анаан киһини кырбаабыта, атаҕастаабыта биллибэт.

51