Page 57 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

Хоро нэһилиэгин историята ............ = = = = = = = = = = ........ ... .... ..
Удаҕан Хобороос кыырыыта

Хобороос Наҕабыыһына Хоро Майаҕаһын олохтооҕо этэ. Төрөөбүт сирэ 1-кы Курбуһах нэһи-
лиэгэ. Илин Сараах аҕатын ууһун сирэ (уруккута 2-с Курбуһах нэһилиэгэ). Баргычыма диэн үтүө
балыктааҕынан аатырбыт күөллээҕэ. Бу күөл күһүн аайы үс мукханан, икки күн устата тар-
дыллара. Ол аата 15 туонналааҕа. Күөл арҕаа баһыгар Күүлэйэп Бүөтүр олорбута. Кини үс уол-
лааҕа. Күөлүттэн илимнээн, туулаан аһыыра. Кини иккис ойоҕо Чомчуос Балбаара сүрдээх дьа-
һаллаах уонна үлэһит буолан, Күүлэйэптэр элбэх үлэһиттэммиттэрэ. Арай Баргычыма сиэтэр
балыгар астыммакка, өссө таһыгар таһаараары, Балбаара ол тииһигэр түспүт. Онон Хобороос
удаҕаны көрдөһөн кыырдарар буолбуттар. Саас күөл сулбутун кэннэ удаҕаны тиэйэн аҕалбыттар.
Оччолорго табах олох сүтэн турар кэмэ эбит. Дьиэлээхтэр киэһээ Хобороостон: «Кыра эмэ табаҕы
көтүтэн кулу», - диэн тыл көтөхпүттэр. Удаҕаннара хараҥарбытын кэннэ, хакас диэки оһох
кэннигэр баран, хотоҥҥо киирэр аан аттыгар тугу эрэ ботугураабыт. Онтон тута дьиэлээхтэр «тар-
сар» гынар тыаһы истибиттэр. Удаҕан Хобороос бэттэх кэлэн: «Чэ, кыраны көтүттүм, булан
аҕала тардыҥ», - диэбит. Тымтык уматан, быанан курдуу кэлгиллибит туох эрэ туос суулааҕы
булбуттар. Ону аҕалан, уот иннигэр өһүлэн көрбүттэрэ, балтараа сэбирдэх чаркааскай табах
сууламмыта буолбут. Удаҕан Хобороос сарсыҥҥытыгар тоҕус кыра оҕолору мустарар уонна
күөл кытыытыгар киирэн, дойду иччитин, күөл иччитин алҕаабыт. Ууну маһынан буккуйа-буккуйа
сотору-сотору: «Чэ, оҕолоор, күлүн», - диэн соруйар эбит. Оҕолор аҕала сатыы-сатыы дэлби
күлбүттэр. Сиэрин-туомун толорон кыыран бүппүт. Баргычыматтан арҕаалыы соҕуруу аҕыс
биэрэстэлээх сиргэ сытар «Сытыган» диэн сиргэ Омуоһап Сэмэн Сэргэйэбис-Кыланыкы диэн
көрбүөччү оҕонньор олорбут. Кини ол күн дьиэтигэр олорон: «Удаҕан Хобороос суон оҥоһуулаах
киһи буолан отто ээ. Эбэ иччитэ чалахайы бүрүнэн тахсан, Чохулаайы тамаҕар көрөн турда», -
диэн дьиэлээх дьонугар көрүүлэммит. Кырдьык удаҕан Хобороос кыыран бүтэн баран, наһаа
күүскэ ыалдьан, сыарҕалаах оҕуска тиэллэн дьиэлээбитэ үһү. Ити кэнниттэн сотору Чомчуос
Балбаара «Оҕо алааһа» диэн сиргэ олорор Өппүөнньэ Күлээйэбэ диэн дьахтарынан Баргычыматын
ходуһатыгар сүөһү сааҕын курулаппыт. Өппүөнньэ сүөһү сааҕын тиэрэ тартар эрэ, тыыннаах
мучдулар өрө мөхсө түһэллэрэ үһү. Онтон олус муодарҕаан, аны арҕаа тыаҕа тахсан, бу ыал
кыһын тохпут балбаахтарын арыйталаан көрбүтэ эмиэ балбаах түгэҕэ барыта мунду буолбут.
Онтон куттанан Өппүөнньэ сааҕы курулаабатах. Кэлин сэбиэттии олорон, А.В. Васильев
Өппүөнньэҕэ: «Хомуйан ылан буһаран сиэн көрүөҥ этэ буоллаҕа дии», - диэбитигэр дьахтара:
«Сорох кутталыттан сааҕы умсары тарыйартан соло булбатаҕа», - диэбит.
Удаҕан Хобороос ити кыырыаҕыттан ыла Баргычыма олох төннүбүт балыгын сиэппэт буолбут.
Мантан да көстөрүнэн сиргэ-дойдуга, айылҕаҕатосту-туора быһыыланыы, сиэри-туому билиммэт
буолуу хайа эмэ өттүнэн иэстэбиллээх буолар.
Федот АММОСОВ, Иннокентий ПРУДЕЦКАЙ
МС, 31.12.1991 с. ахтыыларыттан.

Норуот эмчиттэрэ

Былыргы түҥ Саха өйдөөһүнүнэн ыарыыны куһаҕан тыын эрэ аҕалыан сөп этэ, ол иһин ыары-
һахха ойууну, удаҕаны ыныран эмтэтэллэрэ.
1. Ойууттар, удаҕаттар айылҕаттан бэриллибит гипнозтарынан, норуот эмтиир ньымаларын мын-
дырдык билэллэринэн, тыл хомуһунун иҥэриммиттэринэн уонна артистичнай талааннарынан ураты
дьоҕурдаах дьоннор этилэр.
2. Биллэр олонхоһут Попов Митрофан Андреевич-Мочохоос уолун аҕата-Мочохоос обургу ойуун,
эһэтэ Мычаҥныыр диэн улахан ойуун эбиттэрэ үһү, ийэтин ууһугар Бэдэрдээх уонна Сарыыкап
диэн, кэнникитэ аттыын көмүллүбүт сүүнэ удаҕаттар үөскүү сылдьыбыттар.
Чараҥҥа Уйбаанчык ойуун, Илин Баска Бөтүрүүнньэ ойуун, Майаҕаска Удаҕан Хобороос олор-
буттара биллэр. *■
Кэлин олох сайдан истэҕин аайы үөрэхтээх эмп үлэһиттэрэ үксээбиттэрэ. Айылҕаттан айдарыы-
лаах норуот эмчиттэрэ эмтииллэрэ бобуллан кистээн эрэ эмтиир кыахтаммыттар.
3. Куһаҕан тыыны кыйдаан ыарыһаҕы ыарыыттан өрүһүйүөх тустаахтара.
1863 сыллааҕы даннайынан, Саха уобалаһын үрдүнэн соҕотох эмп инспектора баар эбит, маны
таһынан биир сүөһү ветеринара, биир куорат враһа, 5 уокуруктааҕы эмчиттэн 2 быстах үлэһит
уонна Дьокуускай куоракка биир оҕо көтөҕөөччү эмээхсинэ эмп үлэһиттэрэ бааллара.

53