Page 60 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

................... ...... :............ !..... !.... Дойдум - Уус-Алдан Хорото ....... . . .... :...................... = .=

Орлов Тарас Арамаанабыс - Орлов ийэтин ууһун киһитэ. Илин үрэх Тараас буллуҥа диэн
сиргэ олохсуйбут киһи. Кэргэнэ Дэбдэ диэн. Кэлин Тараастаах 1929 с. «К/агроном коммунаҕа»
киирэн Майаҕаска олохсуйбута. Тараас Романович өрдөөҥү киһи. Х1Х-с үйэ ортотун диэки
төрөөбүт буолуохтаах. Кини сүрүн үлэтэ эдэр сааһыгар хоту оройуоннарга балык бултааһынынан
дьарыктаммыт киһи. Ортону аннынан уҥуохтаах, хатыҥыр соҕус киһи. Кэлин колхоз чилиэнэ
буолан да баран, үксүн балык бултааһынын сыыппаратыгар хоту сылдьыбыт буолуохтаах. Кыһы-
нын дойдутугар кэлэн колхоз араас үлэтигэр кыттыыны ылбыта. Тараас эмиэ атын олонхоһуттар
курдук араас сирдэринэн сылдьан олоҥхолуура. Кини ыалларга үгүстүк сылдьан олоҥхолуурун
туһунан оччотооҕу дьоннор сэһэргииллэрэ. Ол гынан баран оччотооҕуга кини олус кырдьаҕас
буолан, кини көлүөнэтэ эрдэ өлөннөр, кэнники көлүөнэ дьон, кини ханнык олоҥхолору толорорун
өйдөөн хаалбатахтар.
Бурцев Еремей Аммосович - Илин Бырдьа, Чыраанай ийэтин ууһун олохтооҕо. Быһа холуйан
саһааны эрэ кыайбат үрдүктээх, халыҥ, дараҕар сарыннаах, эмпэрэлээх сүүһүн аннынан диринник
олорбут киэҥ харахтаах, ыраас сэбэрэлээх, бэйэтэ олоҥхо бухатыырын санатар бөдөҥ-садаҥ,
бадьырыттыбыт киһи. Кыра эрдэҕинэ тулаайах хаалан атах балай барбыта үһү. Дьокуускайга,
кини чугаһынааҕы улуустарга баайдарга үлэлээн, быыһыгар олоҥхолоон ааһан өр кэмҥэ ускул
сылдьыбыт. Үөлээннээх дьоннорунан барыллаатахха, 1880 сыл иннинэ төрөөбүт быһыылаах.
Дойдутугар сааһырыытын саҕана эргиллибит быһыылаах. Дьиэ-уот тутган, кэргэн ылан Чыраанай
сайылыга диэн сиргэ олохсуйбута. Үлэһитэ, кыайыыта-хотуута бэрт буолан, солооһун солонон,
бурдук үүннэриинэн, сүөһүлэнэн сотору орто ыал ахсааннарыгар киирсибитэ. Мууһу үрдүнэн муҥ-
хаҕа элбэх балыгы суорҕаннаабытын, тыа солооһунугар мае кэрдиитигэр кыайыытын-хотуутун
туһунан сөҕөн кэпсэтэллэрэ. «Абааһы алдьатан эрэрин курдук үлэлиир киһи» дэһэллэрэ. Орто
суон бэрэбинэлэри наар сүгэн, соһон киллэрэн, сайылыгар туттубут ампаарын кэнники Бороҕон
дэриэбинэтигэр көһөрөн И.Д. Макеев сайылык дьиэ оҥостон олорор. Кээмэйэ 6x6м. Еремей Аммо­
сович ийэтин ууһугар хортуоппуй олордуутун бастакынан саҕалаабыт. Күһүн аайы чугастааҕы
ыалларыгар олордунуҥ диэн барыларыгар биирдии улахан чабычах хортуоппуй биэртэлиирэ.
Хайдах олордору үөрэтэри сүбэлиирэ үһү. Кини бастакынан 1928 с. «Дьэнкиидэ» ТСОЗ-ка чи-
лиэнинэн киирбитэ. Хара маҥнайгыттан туруук үлэһитинэн буолбута. Табаарыстарбытыгар көнө
сүрүннээх, кыайыылаах үлэһитин көрдөрөр биир холобуру аҕалыахха сөп. Аһары күлүмэх, ыа-
рахан үлэнэн үөһэ молотилка айаҕар турааччылар киэннэрэ буолара. Дьон чулуулара, эдэрдэрэ
даҕаны өр тулуйбаттара. Арай Еремей Аммосович уонна Митрофан Васильевич Бурцев (кэнники
биллиилээх оҕуруоччут) күһүнү быһа сиэмэни ыраастааһына бүтүөр диэри биир да күн солбуй-
тарбакка үлэлээбиттэрин туһунан Хоро кырдьаҕастара билиҥҥээнгнэ диэри ахталлар.
Еремей Аммосович олонхонон, ордук эдэригэр Дьокуускайга, кини чугаһынааҕы улуустарга
сылдьар кэмнэригэр дьарыктаммыт. Кэнники сэдэхтик, бэркэ быһа гыммат дьонугар олонхолуура.
Кэнники 1927 с. Кэҥкээки хатыҥ көлүйэтин ыалыгар олонхолообут. Оҕус тириитинэн тигиллибит
улахан хааһахха 12 буут сиэмэ киирэрэ үһү. Хааһах көтөҕөргө тутулуга суоҕа киһиэхэ барытыгар
биллэр суол. Ону Дьэрэмэй соҕотоҕун көтөҕен ампаарга киллэрэрэ-таһаарара үһү. Дьэрэмэй саа-
һыран баран сэрии иннинэ кылгастык ыалдьан өлбүтэ. Дьэрэмэйтэн «Дьуларыттар Дьулаан Дох-
сун» диэн ис хоһоонунан бэрт былыргы улахан олоҥхону олоҥхолотон истэллэрэ үһү.

Олоҥхоһут Көстөкүүн туһунан

Хороҕо иккис биллэр олоҥхоһутунан К.Н.Бурцев этэ. 1895 с. төрөөбүтэ, үөрэҕэ суох. Былыргы
Новгородов алфавитынан бэйэтэ ааҕар, суруйар буолбута.
Мүрүгэ күһүҥҥү муҥха кэмигэр, онтон да атын үөрүүлээх киэһэлэргэ кыһын устата дьиэтигэр
олоҥхолуура. Олоҥхолуохтааҕа эрдэтгэн биллэр, онон киһи олус элбэх буолара.
Кини маһынан дэгиттэр уус, соруннаҕына, тимири, муоһу да туттар киһи. Хасыма, турку сыар-
ҕалары, оччотооҕуга этэллэринэн, «хаампат эрэ гына» оҥостунара. Саа алдьаныыларын оҥороро,
мастыыра.
К.Н.Бурцев олоҥхолуурун таһынан «Дьыл ырыата», «Сиппиир ырыата», «Сайылыкка көһүү»,
«Борокуот аал» диэн ырыалардааҕа. Дьон билиниитинэн, кини кэпсээнинэн, ордук ырыатынан үтүө
олоҥхоһут ахсааныгар киирсэрэ. Ордук абааһы уолун олус аарыматык, дириҥник, абааһы кыыһын
хатаннык ыллаталыыра.

56