Page 59 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

: и = = = = = ^ ^ = Хоро нэһилиэгин историята............ ........ ....... =..... =
Дойдутугар эргиллэн кэлэн баран, баайдары утары тыллаах-өстөөх кылаассабай өйө-санаата
уһуктубут киһинэн биллибитэ. 1929 с. «Дьэҥкиидэ» диэн сана тэриллибит ТСОЗ-ка чилиэнинэн
киирбитэ уонна онно кылгастык председателлээн сылдьыбыта. Нэһилиэгэр КОВ/бааһынайдар
хардарыта көмөлөсүһүүлэрин уопсастыбатын/ председателинэн үлэлээбитэ.
Сүүһүгэр чугаһыар диэри ырыата хаалбатаҕа. Сүрдээх хатан куоластааҕа. 1954 с. сүүһүттэн
тахсан баран өлбүтэ.
Кини «Нэлэмэн Куо» дьахтар бухатыырдаах улахан олоҥхону 1926 с. Т ыама диэн күөл мунха-
тыгар үс түүн олоҥхолообутун истибиттэр. «Хаан айыы Дьаргыстай»-эмиэ уһун олонхо. Балартан
ураты «Дуолан бөҕө», «Айыал Дьураҕастай», «Кыыс Дэбилики» о.д.а. олонхолуурун истэллэрэ.
Миитэрэппээн оҕонньор Илин үрэххэ, «Кураанах Толоон» диэн сиргэ, Орлов Михаил Иванович
диэн ыалга мэлдьи олорбута. Биир аттааҕа. Ол атын тэрилин куруутун киэргэтэн оҥорорун ко-
рөөччү. Саа маһын алдьаммытын оҥороро. Саа иһин дьэбинирбитин хаһан ыраастыыра. Маһы-
нан балачча үчүгэйдик араас оноһуктары оҥороро. Дьоҥҥо сэргэҕэ дьин чахчы улаханнык убаас-
танара.
Бурцев Константин Назарович. Хороҕо иккис биллэр олоҥхоһут. 1895 с. төрөөбүт. Үөрэҕэ
суох. Былыргы Новгородов алфавитынан бэйэтэ сылдьан иһэн ханныктык эрэ ааҕар, суруйар
буолбута. Уһун куохайбыт моойдоох, киэҥ таныылаах, оҕо сутуругун курдук болчойо сылдьар
хабарҕалаах, үрдүк унуохтаах сула киһи. Мүрүгэ күһүнҥү мунха кэмигэр, онтон да атын үөрүүлээх
киэһэлэргэ кыһын устата хастыыта да дьиэтигэр олоҥхолуура. Бурдук кэмчитик үүммүт кураан
сылыгар биирдэ Намнарга сиэмэҕэ олонхолуу киирэ сылдьыбыта. Кини маһыгар дэгиттэр уус.
Соруннааҕына тимири, муоһу да туттар киһи этэ. Ол гынан баран, хайатын да утумнаахтык дьа-
рыктамматаҕа. Хасыма, тукку сыарҕалары, оччотооҕуга этэллэринэн «хаампат эрэ гына» онос-
тунара. Саа алдьаныыларын оҥороро, мастыыра. Саас аайы хараҥа өҥнөөх тааһы тугунан эрэ
төгүрүтэн тимиринэн, алтанынан кылдьыылаан салгын ачыкытын оҥостунара. Соруннаҕына кыай-
батаҕа, сатаабатаҕа суох курдуга. Ыалларга муосталаах аныгылыы дьиэ тутара да төлөбүрүн
көрдөөн ылбыта биллибэт. Көстөкүүн күннээҕи олоҕор мэлдьи үөрэ-көтө сылдьар эйэҕэс май-
гылаах киһи этэ. Кэргэнэ Моххоттон төрүттээх 1893 с. төрөөбүт Екатерина Иннокентьевна диэн
аҕыйах саҥалаах, сүрдээх көрсүө сымнаҕас дьахтар этэ. Көстөкүүн мэлдьитин ханна баҕарар
ырыа-тойук, оонньуу-көр аргыстаах сылдьара. Оҕус мииннин, сыарҕаҕа олордун, тугу эмэ уһаннын,
киэһэ тымтык тыырдын, көннөрчөлөргө түстүн - барытыгар дубук соҕустук, эбэтэр толору
куолаһынан хайаан да ыллыыра. Онтон куолаһынан боруобалыыр, эрчийэр курдук кылгастык
дьэрэппэхтээн ылыыта ахсаана суоҕа. Ону өйдөөн иһиттэххэ, куолаһа мэлдьи биир туруктаах
буолбат. Ардыгар ордук аһыллыбыт, эрчимирбит, ураты дуораннаммыт күннэрдээҕэ. Тугу эмэ
сонурҕаатаҕына, сөхтөҕүнэ, үөрдэҕинэ, үөрэ-дьүөрэ тыллары этэн субуруппахтаан, хоһуйбахтаан
ыларын таптыыра. Олонхолуурун таһынан «дьыл ырыата», «сиппиир ырыата», «сайылыкка көһүү»,
«Борохуот аал» диэн ырыалардааҕа. Аны син атын олоҥхоһутгар курдук, ханнык баҕарар үөрүү-
лээх да, хомолтолоох да түбэлтэҕэ туох баҕарар туһунан тута хоһуйан ыллыаҕын да, алгыаҕын
да сөптөөҕө. Дьон билиниитинэн кини ырыатынан, кэпсээнинэн да үтүө олоҥхоһут ахсааныгар
киирэрэ. Ордук абааһы уолун олус аарыматык, дириҥник, абааһы кыыһын олус хатаннык ыллатара.
Мүрү ыһыаҕар тахса сылдьан П.А.Ойуунскай хас да олоҥхоһуту, ол иһигэр Көстөкүүнү ыҥыр-
таран олоҥхолоппут уонна Көстөкүүн кэнниттэн абааһы уолун ырыатын чорботон хайҕаабыт
этэ. Онтон Дьокуускайга ынырыллан, эмиэ Ойуунускай тэрээһининэн төрдүө буолан олонхолоо-
буттарыгар киниэхэ абааһы уолун бухатыырын ырыата тиксибитэ. Олонхолоро араадьыйанан
бэриллибитэ. Көстөкүүн үс мөһөөхтөөх патефонунан бириэмийэлэнэн үөрэн-көтөн тахсыбыта.
Көстөкүүн 1928 с. аҕыйах чилиэннээх «Анньыылаах» диэн табаарыстыбаҕа, онтон 1930 с. «Мын-
дааба» диэн т/х артыалыгар чилиэнинэн киирбитэ. Сайынын илиинэн от охсуутугар ат косилкатыгар
оҕустарааччынан, кыһынын тутууга, кэнники кыладыапсыктаабыта. Биригэдьииринэн эмиэ үлэ-
лээбитэ. 1935 с. кыһын оччотооҕуга оройуон киинигэр Томторго нардом дьиэтигэр Готовцев диэн
Бээрийэ киһитиниин уонна Говоров Дмитрий Михайловичтыын үһүөн олонхолообуттара. Кини
«Күннээх, ыйдаах сиргэ күөнүн-дьаамын биэрбэтэх күустээх-уохтаах Күскэм Даада», «Кылаан-
наах уһуктаах кыыс Дьэрилики» (дьахтар бухатыырдаах олонхо), «Тура төрөөбүт Дьондолу ту-
раҕас аттаах Дьулуруйа Бөҕө» (таптыыр олоҥхото), «Улуу Муора сүнньүн уута утахтаах Улуу
Туйгун», «Дуолан Босхонтой», «Күөнэ Дьаҕыл аттаах көрүлү-көр Дохсун» диэн олоҥхолордооҕо.
Көстөкүүн уончаҕатиийэр олоҥхолооҕо. Кини сэрии кыһарҕаннаах сылларыгар сут-кураан тибик-
тэнэн, быстах ыарыыга ылларан, 1943 с. 48 сааһыгар өлбүтэ.

55